สโมสรพิพิธภัณฑ์

พิพิธภัณฑ์บ้านเขายี่สาร : พิพิธภัณฑ์มีชีวิต : สิริอาภา รัชตะหิรัญ

เสียงสวดมนต์ทำวัตรเย็นประสานแว่วมาจากศาลาการเปรียญวัดเขายี่สาร ในวันพระระหว่างเข้าพรรษา บรรยากาศขรึมๆ เย็นๆ แผ่ไปทั่วบริเวณ ไม่ต้องมีคำบรรยายใดๆ ถึงความรู้สึกศรัทธาในพระพุทธศาสนาของชาวบ้านที่นี่

นานหลายชั่วคนมาแล้วที่ชาวบ้านเขายี่สารได้สืบทอดประเพณีอยู่วัดรักษาศีลอุโบสถระหว่างฤดูกาลเข้าพรรษาต่อเนื่องกันมาจนกระทั่งปัจจุบัน ในอดีตผู้ใหญ่มักชวนเด็กๆ ลูกหลานไป " อยู่วัด " ด้วย แม้จะไม่รู้สึกสนุกแต่เด็กๆ ก็พอใจที่จะได้เปลี่ยนสถานที่ เปลี่ยนบรรยากาศจากบ้านไปอยู่ที่ศาลาวัดบ้าง ในขณะที่ผู้ใหญ่ก็มีวิธีการกล่อมเกลาจิตใจเด็กโดยอาศัยร่มเงาแห่งศาสนาเป็นที่พึ่ง ในอดีตหมู่บ้านเขายี่สารเป็นหมู่บ้านที่อยู่โดดเดี่ยวห่างไกลจากความเจริญทางวัตถุ เมื่อค่ำลงมีแต่ความเงียบและแสงตะเกียง ไม่มีมหรสพหรือแหล่งบันเทิงใดๆ นอกจากเสียงวิทยุที่มีเพียงบางบ้าน การที่เด็กๆ ไปอยู่วัดกับผู้ใหญ่เป็นภาพที่เห็นได้เนืองๆ ผลพลอยได้จากการไปอยู่วัดในวันพระเช่นนี้ คือ เด็กๆ สวดมนต์ตามผู้ใหญ่ได้โดยไม่ต้องท่อง รู้จักการสำรวจระวังตนเมื่ออยู่กับผู้ใหญ่ ไหว้ – กราบเป็น ตอนเย็นคนที่บ้านจะหอบเสื่อหมอนมาส่งให้คนอยู่วัด พอตอนเช้าของวันขึ้น ๙ ค่ำ หรือ ๑ ค่ำ ก็จะมารับข้าวของกลับบ้าน ศาลาการเปรียญหลังนี้จึงเป็นที่รักษาประเพณีของชาวบ้านมาอย่างยาวนาน แม้ปัจจุบันจะถูกใช้เป็นสถานที่จัดเป็นพิพิธภัณฑ์แต่ประเพณีการอยู่วัดรักษาศีลอุโบสถก็ยังมีอยู่ต่อไป

ในคราวที่มีการจัดสร้างพิพิธภัณฑ์บ้านเขายี่สารและได้รับอนุญาตจากท่านเจ้าอาวาสวัดเขายี่สารให้ใช้อาคารศาลาการเปรียญทั้งชั้นล่างและชั้นบนนั้นได้เกิดคำถามจากชาวชุมชนอยู่เป็นระยะว่า แล้วคนอยู่วัดจะไปอยู่ที่ไหนและจะดัดแปลงศาลาของเดิมของเขาอย่างไร คำถามเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงความห่วงใยถึงความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นในอนาคตกับอาคารเก่าแก่หลังนี้ ตลอดจนมีผลกระทบต่อการสืบทอดประเพณีของชาวบ้านเขายี่สารหรือไม่ การจัดปรับปรุงอาคารศาลาการเปรียญเพื่อจัดทำเป็นพิพิธภัณฑ์จึงมีโจทย์ที่ต้องมีคำตอบอย่างชัดเจน ทั้งยังต้องให้มีความเหมาะสมกับการจัดแสดงเนื้อหาเรื่องราวในพิพิธภัณฑ์ด้วย ในที่สุดกลุ่มผู้จัดทำต่างลงความเห็นว่า พิพิธภัณฑ์ของเราควรจะรวมเอาวิถีชีวิตโดยเฉพาะประเพณีของชุมชนบ้านเขายี่สารไว้ด้วย แม้ว่าจะทำให้ตำแหน่งและรายละเอียดการจัดแสดงไม่เป็นไปตามแบบแผนที่กำหนดไว้บ้างก็ตาม ประเด็นที่น่าสนใจคือ คำถามที่เกิดขึ้นในชุมชนก็มิได้เกิดขึ้นลอยๆ หากแต่มีผลต่อการจัดสร้างพิพิธภัณฑ์อย่างเป็นรูปธรรมตามมา อาทิ การแก้ไขรูปทรงของอาคารส่วนที่ต่อเติมให้ถูกต้องรับกับอาคารเดิม โดยช่วยกันจัดหาเงินทุนและลงมือทำตามที่เห็นสมควร เมื่อเงินที่หามาได้ไม่พอจ่าย ชาวบ้านที่พอบริจาคได้ก็จะช่วยบริจาค แม้แต่บล็อกปูพื้น อุปกรณ์สุขภัณฑ์ หรือประตูห้องน้ำ จนกระทั่งแรงงาน เป็นต้น สิ่งเหล่านี้ทำให้เห็นถึงความผูกพันของชาวบ้านที่มีต่อสมบัติของชุมชน ดังนั้นการจัดพื้นที่ในพิพิธภัณฑ์ให้ชาวบ้านมาอยู่วัดเพื่อรักษาศีลอุโบสถได้ต่อไปจึงเกิดขึ้นด้วยความตั้งใจที่จะรักษาประเพณีนี้ให้คงอยู่กับชุมชน ทั้งไม่ทำให้เกิดความรู้สึกขัดแย้งอีกด้วย

วันนี้อุบาสกอุบาสิกาชาวบ้านเขายี่สารยังคงมาอยู่วัดอย่างสงบที่ศาลาการเปรียญหลังเดิมของเขาเพื่อรักษาศีลระหว่างฤดูกาลเข้าพรรษา แม้ศาลาจะถูกจัดเป็นพิพิธภัณฑ์ หากวันพระใดตรงกับวันเสาร์-อาทิตย์ พิพิธภัณฑ์จะไม่เปิดให้เข้าชม สิ่งที่ปรากฏมาตั้งแต่ต้นเมื่อสร้างพิพิธภัณฑ์เสร็จและยังคงเป็นอยู่จนกระทั่งทุกวันนี้คือ พิพิธภัณฑ์ได้รับการดูแลเป็นอย่างดีจาก "คนอยู่วัด" ที่ต่างช่วยกันปัดกวาดเช็ดถูจนสะอาดสะอ้านเรียบร้อยตลอดมาด้วยความรู้สึกว่าพิพิธภัณฑ์นี้เป็นของชาวยี่สารอย่างแท้จริง เป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิตและเรื่องราวของชุมชนที่ไม่ต้องจัดแสดงไว้

หลังจากทำวัตรเช้าผ่านไป ช่วงเวลาสายขึ้นอีกไม่มากนัก ภาพของพระสงฆ์วัดเขายี่สารนั่งบนธรรมาสน์ทรงบุษบกเพื่อแสดงพระธรรมเทศนาแก่เหล่าอุบาสกอุบาสิกาจึงเป็นภาพที่ชาวบ้านเขายี่สารคุ้นเคยมาแล้วอย่างยาวนาน เสียงสวดมนต์ดังขึ้นอีกครั้งในตอนเย็น และเมื่อค่ำลงทุกสิ่งก็เข้าสู่ความสงบแห่งสมาธิศีล พิพิธภัณฑ์บ้านเขายี่สารที่เริ่มต้นมาด้วยมือของชาวบ้านเขายี่สารกำลังดำเนินต่อไปและเป็นไปด้วยลักษณะเฉพาะของท้องถิ่นนี้

(สโมสรพิพิธภัณฑ์ จดหมายข่าว ฉ.33-พฤศจิกายน ถึง ธันวาคม 2544)