บันทึกจากท้องถิ่น 
การเอื้อเฟื้อเกื้อกูล : วัฒนธรรมของบ้านเขายี่สาร : สิริอาภา (พยนต์ยิ้ม) รัชตะหิรัญ

บ้านเขายี่สาร ตั้งอยู่ในเขตอำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ในอดีตเป็นชุมชนที่อยู่นอกความสนใจของผู้คน แม้แต่ในจังหวัดสมุทรสงครามเอง อาจเป็นเพราะอยู่ห่างไกลจากชุมชนและตำแหน่งที่ตั้งค่อนข้างมาทางแนวเขตแดนรอยต่อกับจังหวัดเพชรบุรี รวมทั้งการคมนาคมที่ ความยากลำบากมากจึงทำให้บ้านเขายี่สารเป็นเพียงหมู่บ้านที่มีแต่คำเล่าลือเหมือนเป็นตำนานว่า " ยี่สารแห้งแล้ง กันดารน้ำ งูชุม ยุงชุม ฯลฯ " ความมีคุณค่าอื่นๆ ถูกมองผ่านไปโดยสิ้นเชิง แม้บ้านเขายี่สารจะเสมือนถูกทอดทิ้งจากโลกภายนอก แต่ผู้คนที่นี่กลับประคับประคองสังคมของตนให้อยู่รอดได้อย่างต่อเนื่องมาหลายยุคสมัยอย่างน่าประหลาดใจ สิ่งหนึ่งที่เชื่อว่าเป็นส่วนสำคัญที่ทำให้คนบ้านยี่สารอยู่กันมาได้ก็คือ การเอื้อเฟื้อเกื้อกูลซึ่งเป็นวัฒนธรรมอันดีงามของคนในชุมชนโบราณเล็กๆ แห่งนี้และสายใยแห่งประเพณีก็ได้ร้อยรัดสืบทอดกันมาอย่างไม่ขาดสาย     

ทำบุญแล้วแบ่งปัน

คนบ้านยี่สารมีวิธีปฏิบัติในเรื่องนี้มาแต่อดีต กล่าวคือ เวลาที่ในหมู่บ้านมีประเพณีทำบุญในเทศกาลสำคัญ เช่น ตรุษสงกรานต์ ชาวบ้านจะเตรียมทำอาหารเพื่อทำบุญ อาทิ กาละแม ข้าวเหนียวแดง ข้าวหมาก ขนมจีน ฯลฯ เพราะขนมจีนนั้นจะรวมกันทำครั้งละหลายๆ บ้าน ด้วยมีกระบวนการมากมาย การรวมกันทำขนมจีนหมายถึงชาวบ้านที่จะทำขนมจีนจะตกลงบอกกล่าวกันว่าใครจะทำกี่ถังกี่ทะนาน เมื่อถึงเวลาที่นัดหมายกันไว้ก็จะนำข้าวสารที่จะใช้ทำขนมจีนมารวมกัน แล้วช่วยกันโม่ข้าวไปจนถึงขั้นโรยเส้นขนมจีนและจัดขนมจีนลงกระจาด การที่ชาวบ้านได้ร่วมมือกันประกอบกิจกรรมดังกล่าวก็ย่อมทำให้เกิดความเข้าใจ ได้พบปะพูดคุยช่วยเหลือกันส่งเสริมความรักใคร่ปรองดองและไมตรีได้เป็นอย่างดี วันรุ่งขึ้นเมื่อนำขนมต่างๆ รวมทั้งขนมจีนที่ทำขึ้นไปทำบุญถวายพระแล้ว คนบ้านยี่สารจะแบ่งปันแจกจ่ายกันตามบ้านใกล้เรือนเคียงและญาติมิตรที่ปีนั้นไม่ได้ร่วมทำขนมจีน ภาพที่ชาวบ้านกระเดียดกระจาดขนมจีน หิ้วภาชนะใส่น้ำพริก-น้ำยา มีเด็กๆ ลูกหลานตามไปช่วย เมื่อถึงบ้านใดก็เรียกชวนให้เจ้าของบ้านนำถ้วยชามมาใส่ขนมจีน น้ำพริก-น้ำยาไว้กิน เป็นภาพที่มีความเด่นชัดแสดงถึงวิถีสังคมของชาวบ้านเขายี่สารที่อยู่เหนือคำบรรยายใดๆ

“ ของเลื่อน ” งานบวช

“ ของเลื่อน ” คือขนมหวานนานาชนิดที่เตรียมจัดไว้มอบให้ผู้คนที่มาช่วยงานบวช ในอดีตชาวบ้านเขายี่สารที่พอจะมีฐานะจัดงานบวชได้ จะไม่ลืมเตรียมจัดของเลื่อนไว้ตอบแทนน้ำใจไมตรีคนที่มาช่วยงาน ความลึกซึ้งของการตอบแทนด้วยของเลื่อนคือการเผื่อแผ่ไปถึงคนทางบ้านของคนที่มาร่วมทำบุญให้ได้ขนมรับประทานในโอกาสพิเศษเช่นนี้ เด็กๆ ดีใจที่จะได้รับประทานขนมเมื่อพ่อแม่หรือปู่ย่าตายายกลับมาจากงานบวชแล้วมีของเลื่อนกลับมาด้วย ของที่มักจัดมาเป็นของเลื่อนได้แก่ ขนมหวานประเภททองหยอด ทองหยิบ ฝอยทอง ขนมหม้อแกง ขนมสาลี่ ฯลฯ ที่นิยมทำกันเป็นพื้นในท้องถิ่นบ้านเขายี่สาร เจ้าภาพจะจัดขนมเหล่านี้ใส่กระทงใบตองเย็บมุมแล้ววางลงในตะกร้าที่สานขึ้นจากใบอ่อนของต้นมะพร้าว ยุคต่อๆ มาภาชนะที่ใส่ของเลื่อนได้เปลี่ยนแปลงไปตามลำดับ จากกระทงใบตองมาเป็นจัดใส่จาน ขันอะลูมิเนียม ฯลฯ แล้วห่อด้วยกระดาษแก้วสีต่างๆ ผูกรวบชายไว้ข้างบน แม้ปัจจุบันการบรรจุขนมของเลื่อนลงกล่องโฟมและใส่ถุงพลาสติกที่เข้ามาแทนที่จะทำให้ความงดงามอย่างเรียบง่ายตามวิถีชาวบ้านที่ทำมาในอดีตเลือนไปบ้าง แต่สิ่งที่ยังคงอยู่คือความมีน้ำใจต่อกันอันเป็นเครื่องตอบแทนที่คงงามงดงามอยู่ได้ตลอดเวลา

ของเยี่ยมคนตาย

นอกเหนือจากการเอื้อเฟื้อเกื้อกูล ๒ รูปแบบข้างต้นแล้ว ชุมชนแห่งนี้ยังคงรักษาประเพณีของตนเองอีกอย่างหนึ่งไว้ได้กระทั่งปัจจุบัน คือ " ประเพณีการนำของไปเยี่ยมคนตาย " เมื่อใดก็ตามที่มีคนในหมู่บ้านตายลง ในตอนเย็นวันแรกที่จะเริ่มพิธีกรรมเกี่ยวกับศพ ชาวบ้านต่างตระเตรียมอาหารแห้งชนิดต่างๆแล้วแต่จะมีและหาได้ เช่น ข้าวสาร น้ำตาล หอม กระเทียม พริกแห้ง ฯลฯ จัดใส่ถาดใส่ขัน หรือปัจจุบันบางคนใส่ถุงพลาสติกตามความสะดวกของยุคสมัย เพื่อนำไปยังบ้านคนตาย เมื่อเจ้าภาพรับของเยี่ยมเหล่านี้ไว้แล้วก็มักจะกล่าวกับคนที่นำของไปเยี่ยมว่า " ทำบุญบ้าง กินบ้างนะ " แล้วนำด้ายสีแดงมาผูกหรือให้ไว้กับคนที่มาเยี่ยม การเยี่ยมที่ชาวบ้านเขายี่สารได้ปฏิบัติเป็นประเพณีนี้เป็นสิ่งบริสุทธิ์งดงามรวมทั้งแสดงถึงความเห็นอกเห็นใจเพื่อนร่วมสังคมเมื่อต้องประสบกับความทุกข์ยากสูญเสีย เป็นวิถีชีวิตที่ช่วยผดุงสังคมของตนให้คงอยู่ได้ การให้ด้วยการเยี่ยมดังกล่าวอยู่นอกเหนือจากการช่วยเหลือกันในด้านอื่น อาทิ การช่วยจัดเตรียมสถานที่ ขนของจากวัด ทำอาหาร จัดพิธีกรรม เมื่อจะเผาศพต่างก็เตรียมถือธูปเทียนมาจากบ้านเป็นการอโหสิกรรมกันครั้งสุดท้าย..ไม่ต้องรอการเชื้อเชิญหรือรอดอกไม้จันจากเจ้าภาพ

ประเพณีและวิถีชีวิตที่ช่วยเหลือเกื้อกูลเอื้อเฟื้อแบ่งบันกันเช่นนี้ ชาวบ้านเขายี่สารได้ถือปฏิบัติและสืบทอดกันมาแต่ครั้งบรรพบุรุษหลายยุคสมัยจนสืบไม่ได้ว่ามีมาเมื่อใด ในปัจจุบันแม้รายละเอียดการปฏิบัติอาจเปลี่ยนไปจากเดิมบ้าง แต่คุณค่าของประเพณีเหล่านี้ยังคงอยู่อย่างไม่ขาดตกบกพร่อง นับว่าสังคมบ้านเขายี่สารยังคงเป็นสังคมที่รักษาวัฒนธรรมประเพณีอันดีงามของตนไว้ได้อย่างน่ายกย่องและภาคภูมิใจ ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงผันผวนอย่างรุนแรงและรวดเร็วของสังคมโลกยุคปัจจุบัน

(บันทึกจากคนท้องถิ่น จดหมายข่าว ฉ.13-กรกฎาคม ถึง สิงหาคม 2541)