สภาพภูมิศาสตร์

สภาพแวดล้อมทั่วไป

บ้านยี่สารตั้งอยู่เชิงเขายี่สาร เขาหินปูนปนหินทรายขนาดย่อมกลางป่าชายเลนและเป็นภูเขาแห่งเดียวของจังหวัดสมุทรสงคราม แม้อยู่ในเขตการปกครองของอำเภออัมพวา แต่เป็นส่วนที่ติดกับชายฝั่งทะเลไม่ใช่สวนผลไม้ดังที่คุ้นเคย สามารถเดินทางติดต่อกับอำเภอบ้านแหลมและจังหวัดเพชรบุรีได้สะดวกกว่า

เขายี่สารอยู่ห่างชายฝั่งอ่าวไทยราว ๕ กิโลเมตร พื้นที่โดยรอบเต็มไปด้วยป่าชายเลนที่กลายเป็นสวนป่าโกงกางและนากุ้ง มีลำคลองสายต่างๆทั้งคลองขุดและคลองธรรมชาติเชื่อมเส้นทางสู่ชุมชนภายนอก สู่พื้นที่ป่าชายเลนซึ่งเป็นที่ทำกิน และสู่ลำน้ำที่ใช้จับสัตว์น้ำ คลองสายต่างๆ คือ หัวใจหลักในการคมนาคมยุคแรกเริ่ม จนถนนมีบทบาทแทนในปัจจุบัน

ทิศเหนือและทิศตะวันออก มีคลองขุดลัดเรียกว่า คลองขุดยี่สารหรือคลองหลวงไปออกคลองประชาชมชื่นหรือคลองบางลี่ เพื่อไปลงที่แม่น้ำแม่กลองที่อัมพวาและสมุทรสงคราม โดยไม่ต้องอ้อมออกทะเล บริเวณนี้ยังมีการขุดคลองลัดอีกมากมาย แยกออกทางขวาสามารถติดต่อกับคลองช่องและคลองโคนได้ แต่ปัจจุบันไม่มีผู้ใช้เดินทางแล้ว

ทิศตะวันตก เป็นป่าชายเลนติดต่อกับนาข้าว และมีเส้นทางรถไฟสายใต้พาดผ่าน บริเวณนี้จะพบเขารูปร่างแปลกตา บริเวณอำเภอเขาย้อย จังหวัดเพชรบุรี

ทิศใต้ มีทางน้ำอ้อมเขาแยกออกเป็นสองสาย สายหนึ่ง คือ คลองยี่สารเดิมพุ่งตรงไปยังเขาอีโก้ซึ่งเห็นเป็นจุดสำคัญชัดเจน อีกสายหนึ่ง คือ แพรกบางอีทอนหรือแพรกเขมร เชื่อมต่อกับคลองไหหลำ ที่ไปออกคลองบางตะบูนได้ หน้าวัดเขายี่สารมีคลองยี่สาร ซึ่งขุดเมื่อปลายรัชกาลที่ ๔ ตัดตรงไปเชื่อมต่อกับคลองบางตะบูน ทำให้ออกปากอ่าวบางตะบูนได้สะดวก

สภาพแวดล้อมกับการอยู่อาศัย

สภาพแวดล้อมแบบป่าชายเลน ทำให้การอยู่อาศัยที่บ้านยี่สารเป็นเรื่องลำบาก น้ำใช้ส่วนหนึ่งนำมาจากแม่น้ำเพชรบุรี ส่วนน้ำดื่มต้องรองน้ำฝนเก็บไว้ใช้ให้ได้ตลอดปี ทั้งยังมียุงมากมาย รวมถึงงูเห่าที่พบตามซอกหินบนเขายี่สารและในป่าโกงกาง

สภาพพื้นที่เป็นดินเค็มมีแต่พืชพื้นถิ่นบางชนิดเท่านั้นที่งอกงาม จึงไม่สามารถทำนาปลูกพืชผลไม้ต่างๆได้ อาหารการกินของชาวยี่สารจึงดัดแปลงนำพืชท้องถิ่นมาปรุงเป็นอาหารได้หลายชนิดโดยกำจัดความเค็มก่อน ส่วนบริเวณที่มีการอยู่อาศัยมานานมีสภาพเป็นเนินดินที่อุดมสมบูรณ์ ทำให้ต้นไม้ใหญ่งอกงามได้ดี

ในอดีต หากเดินทางต้องใช้ทางเรือเท่านั้น เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๘ เป็นปีแรกที่ชุมชนยี่สารสามารถติดต่อกับโลกภายนอกได้ด้วยรถยนต์ เหตุนี้ก็ว่าได้ จึงทำให้ยี่สารคงความเป็นหมู่บ้านที่เปลี่ยนแปลงทางสังคมวัฒนธรรมและลักษณะทางกายภาพอย่างค่อยเป็นค่อยไป เมื่อราวสิบปีที่ผ่านมา เริ่มมีการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมอย่างรวดเร็ว เนื่องจากผลของการทำนากุ้งกุลาดำและกว้านซื้อที่ดินจากนายทุนภายนอก ส่งผลถึงระบบทางสังคมและวัฒนธรรมอย่างรวดเร็วและไม่อาจหลีกเลี่ยง