เวียงลอ : ชุมชนโบราณที่มีคู-คันดินล้อมรอบ

พระธาตุศรีปิงเมือง วัดสำคัญหนึ่งในเขตเวียงลอ

ในพื้นที่ของภาคเหนือนั้นเป็นบริเวณที่มีการพบชุมชนโบราณที่มีคู-คันดินล้อมรอบเป็นจำนวนมากรูปแบบของการสร้าง คือนิยมสร้างล้อมรอบทั้งที่ตัวเมืองอันเป็นศูนย์กลางใหญ่ทางการปกครองของเมืองและสร้างที่ชุมชนอื่นๆที่เป็นศูนย์กลางย่อยในระดับ “ พันนา ” ดังนั้นในขอบเขตพื้นที่ของเมืองๆหนึ่งจึงมักจะมีชุมชนที่มีคู-คันดินล้อมรอบหลายแห่งนอกจากนี้ชุมชนเมืองขนาดใหญ่ก็มักจะมีการสร้างคู-คันดินล้อมรอบพื้นที่ส่วนต่างๆซึ่งเรียกว่า “ เวียง ” ซึ่งชุมชนโบราณที่มีคูน้ำ-คันดินล้อมรอบในภาคเหนือนั้นบางแห่งเป็นที่ประทับของกษัตริย์ หรือเป็นวัดบางแห่งก็ใช้ประโยชน์ในด้านของการกักเก็บน้ำเพื่อเอาไว้ใช้และนอกจากนั้นยังพบอีกว่ามีการสร้างเวียงหรือชุมชนโบราณที่มีคู-คันดินล้อมรอบที่ตั้งอยู่บนเนินเขาและไม่มีร่องรอยของการกักเก็บน้ำภายในคูเวียงเพราะว่าอยู่สูงกว่าระดับลำน้ำทั่วไปเพราะฉะนั้นเวียงประเภทนี้จึงน่าจะสร้างขึ้นเพื่อเป็นป้อมปราการที่ใช้ในการป้องกันตัวสำหรับชุมชน

ส่วนการกำหนดอายุจากการศึกษาชุมชนโบราณที่มีคู-คันดินล้อมรอบนั้นในงานศึกษาของวราวุธ ศรีโสภาค ได้มีแนวคิด ๒ แนว คือ ประการแรกเชื่อว่าการสร้างชุมชนโบราณที่มีคู-คันดินล้อมรอบในภาคเหนือนั้นเกิดขึ้นมาตั้งแต่ก่อนพุทธศตวรรษที่๑๙โดยถือว่าคู-คันดินที่ล้อมรอบชุมชนนั้นเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการทางสังคมที่เกิดขึ้นก่อนที่ศาสนาพุทธจะเข้ามาส่วนประการต่อมา เชื่อว่าการสร้างชุมชนโบราณน่าจะสร้างขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่๑๙-๒๒ โดยการอาศัยหลักฐานทางโบราณคดีมาเป็นตัวกำหนด คือเครื่องถ้วยเคลือบและโบราณวัตถุที่เกี่ยวกับศาสนาพุทธซึ่งจะกำหนดอายุได้ไม่เกินพุทธศตวรรษที่ ๑๙

ดังนั้นเราจะเห็นได้ว่าแนวคิดของการสร้างคู-คันดินล้อมรอบชุมชนโบราณภาคเหนือนั้นเป็นการสร้างขึ้นโดยมีจุดประสงค์ทั้งที่เป็นการแสดงขอบเขตของวัดวัง ศูนย์กลางทางการปกครอง ป้อมปราการป้องกันชุมชนและสร้างเพื่อเอาไว้ใช้กักเก็บน้ำเพื่อใช้ในชุมชนเนื่องจากว่าสังคมของล้านนานั้นเป็นสังคมเกษตรมาแต่โบราณเป็นแหล่งเพาะปลูกข้าวที่สำคัญดังนั้นจึงมีการสร้างคู-คันดินขึ้นมาเพื่อใช้ประโยชน์ในการกักเก็บน้ำเอาไว้ใช้

เวียงลอเป็นชุมชนโบราณที่มีลำน้ำอิงไหลผ่านกลางเมืองทำให้ตัวเวียงถูกแบ่งออกเป็นสองส่วน คือบริเวณฝั่งใต้ที่อยู่ในเขตการปกครองของหมู่ที่๑ และหมู่๑๑ ตำบลลอและบริเวณฝั่งเหนือของแม่น้ำอิงอยู่ในเขตการปกครองของหมู่ที่ ๗ ตำบลหงส์หินและเป็นชุมชนโบราณที่สำคัญอีกแห่งของภาคเหนือที่มีการสร้างคู-คันดินล้อมรอบตัวเวียงเอาไว้ซึ่งแนวคู-คันดินนี้จากการสำรวจและศึกษารูปแบบผังเมืองเส้นทางการไหลของแม่น้ำอิงและแม่น้ำสาขาสันนิษฐานว่าแนวคันดิน-คูน้ำทำหน้าที่เป็นแนวกั้นน้ำเพื่อไม่ให้ไหลเข้าท่วมโบราณสถานและชุมชนที่อาจตั้งบ้านเรือนอยู่ใกล้เคียงโบราณสถานที่สำคัญคือ ป้องกันไม่ให้น้ำอิงไหลเข้าท่วมพื้นที่เกษตรซึ่งนอกจากนั้นก็ยังสร้างขึ้นเพื่อใช้ในระบบชลประทานเพื่อการทำเกษตร

ลักษณะคูคันดินเวียงลอที่ยังหลงเหลืออยู่

และการสร้างคู-คันดินยังเป็นสิ่งสำคัญอีกประการหนึ่งที่แสดงให้เห็นถึงพัฒนาการทางสังคมของชุมชนโบราณแห่งนี้เพราะการสร้างคู-คันน้ำรอบชุมชนนั้นเป็นงานที่ต้องอาศัยแรงงานคนเป็นจำนวนมากในการสร้างดังนั้นย่อมแสดงให้เห็นถึงความเป็นชุมชนที่ผู้อยู่อาศัยร่วมกันเป็นจำนวนมาก