ชุมชนลุ่มทะเลสาบสงขลาครอบคลุมพื้นที่ ๓ จังหวัด ตั้งแต่นครศรีธรรมราช พัทลุงและสงขลา ซึ่งหลักฐานทางโบราณคดีชี้ให้เห็นว่า บนพื้นที่แห่งนี้เป็นจุดตั้งต้นของชุมชนมาตั้งแต่โบราณแบ่งออกเป็น ๓ กลุ่ม คือ ชุมชนบนคาบสมุทรสทิงพระ ชุมชนฝั่งตะวันตกของทะเลสาบ และชุมชนเมืองสงขลา

ชุมชนโบราณสทิงพระในกลุ่มชุมชนบนคาบสมุทรสทิงพระ คือ ชุมชนใหญ่ที่มีความสำคัญและพัฒนาการต่อเนื่องจนกลายเป็นเมืองมีศูนย์กลางอยู่บริเวณหมู่ที่๕ บ้านจะทิ้งพระ ตำบลจะทิ้งพระ อำเภอสทิงพระ จังหวัดสงขลาในปัจจุบัน ทั้งนี้ ยังเป็นเมืองท่าติดต่อค้าขายสัมพันธ์กับโลกภายนอก จนปรากฏชื่อในเอกสารเพลานางเลือดขาวที่เรียกชื่อเมืองสทิงพระว่า “กรุงสทิงพาราณสี”

ส่วนพัฒนาการทางด้านฝั่งตะวันตกของทะเลสาบหรือในส่วนของจังหวัดพัทลุง พบว่ามีความสัมพันธ์ควบคู่กับชุมชนบนคาบสมุทรสทิงพระ จากหลักฐานทางโบราณคดีที่มีอยู่มากมายบริเวณถ้ำพระ เขาอกทะลุ ถ้ำคูหาสวรรค์ แหล่งบ้านควนมะพร้าวและแหล่งวัดวังในเขตเมืองพัทลุงและแหล่งวัดเขียนบางแก้ว ต.จองถนน อ.เขาชัยสน จ.พัทลุง ที่มีอายุร่วมสมัยกับวัดสทังและวัดสทิงพระจากอดีตถึงปัจจุบันความเปลี่ยนแปลงของยุคสมัยทำให้พัทลุงพยายามเสนอตัวเองเป็นเมืองท่องเที่ยว เช่น การชูสโลแกนเมืองลุงโลก (“เปิดเมืองลุงสู่โลก เปิดโลกสู่เมืองลุง” ด้วยทรัพยากรธรรมชาติ-วัฒนธรรมเชื่อมโยงภูมิภาคอื่นๆ ของไทยและทวีปอื่นของโลก) นอกจากความสวยทางธรรมชาติอย่างทะเลน้อย การท่องเที่ยวเชิงประวัติศาสตร์โบราณคดีเป็นอีกหนึ่งรูปแบบที่น่าสนใจและค้นหา

ภาพโดย กฤนกรรณ สุวรรณกาญจน์