การที่รัฐพยายามผลักดันนโยบายส่งเสริมการท่องเที่ยว เพื่อเสริมรายได้ในยามที่เศรษฐกิจของประเทศตกต่ำ มีการประกาศเป็นปีส่งเสริมการท่องเที่ยวไทย พร้อมทั้งพัฒนาและปรับปรุงแหล่งท่องเที่ยวต่างๆ มากมายรวมทั้งพื้นที่ในจังหวัดเลยที่สมบูรณ์ไปด้วยแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติและวัฒนธรรม

การละเล่นผีตาโขนในงานบุญหลวง ก็ถูกเปิดตัวให้สังคมทั้งระดับประเทศและโลกได้รับรู้กันอย่างกว้างขวาง กลายเป็นงานประเพณีที่ถูกบรรจุอยู่ในแผนส่งเสริมการท่องเที่ยวของการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย

แต่ “ผีตาโขน” เป็นเพียงพฤติกรรมเสี้ยวหนึ่งของงานบุญพระเวส ที่ดูแปลกสนุกสนานทะลึงตึงตัง แต่ก็น่ารักสำหรับคนต่างวัฒนธรรม บางปีททท. ถึงกับโฆษณาว่า นี่คือเทศกาลฮาโลวีนเมืองไทย โชคยังดีที่ไม่มีความพยายามจะประชาสัมพันธ์เช่นนั้นต่อ

                ในวัฒนธรรมของคนไต-ลาว ประเพณีสิบสองเดือนสัมพันธ์อยู่กับฤดูกาลและการทำเกษตรกรรม เดือน ๔ ช่วงว่างจากงานในไร่นาชาวบ้านจะเริ่มทำบุญพระเวสฟังเทศน์มหาชาติเชื่อกันว่า หากปราถนาจะพบพระศรีอาริย์ ก็ต้องอดทนฟังเทศน์มหาเวสสันดรชาดกให้เสร็จสิ้นภายในวันเดียว เดือน ๕ เป็นบุญสรงน้ำหรือบุญสงกรานต์ถือเป็นงานบุญเริ่มต้นปีใหม่ด้วย จะมีการรดน้ำพระพุทธรูป พระสงฆ์ ผู้ใหญ่ด้วยน้ำอบน้ำหอม พอเข้าเดือน ๖ เป็นช่วงฝนเริ่มตก ในช่วงนี้มีการทำบุญบั้งไฟเพื่อขอฝนเป็นงานสำคัญก่อนการทำนา และย่างเข้าเดือน ๗ ก็จะเป็นบุญซำฮะหรือชำระล้างเป็นทำบุญบูชาบรรพบุรุษระลึกถึงผู้มีพระคุณ เซ่นไหว้บูชาหลักเมืองผีเมือง หลักบ้าน ผีปู่ตา ผีตาแฮก การทำบุญทั้งหมดนี้เป็นช่วงก่อนเข้าพรรษา ซึ่งยังไม่มีงานในไร่ในนามากมาย งานตั้งแต่เดือน ๔ จนถึงเดือน ๗ นี้อาจจะทำในช่วงเวลาที่ไม่เหมือนกัน ขึ้นอยู่กับข้อตกลงของคนในชุมชนหรือความสะดวกเป็นสำคัญ

                ด่านซ้ายเป็นเมืองสำคัญมาแต่โบราณ จึงมีการบูชาผีเมือง มีการนับถือตามลำดับชั้นที่ซับซ้อน โดยมีเจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นางเทียมเป็นคนกลาง มีประเพณีที่อาจไม่เหมือนกับหมู่บ้านรอบๆ อาจจะอยู่ในช่วงเวลาที่ไม่ตรงกับชุมชนอื่นๆ แต่ก็มีรูปแบบคล้ายคลึงหรือใกล้เคียงกัน

“เทศกาลผีตาโขน” นี้ ที่แท้คืองานบุญหลวง หมายถึงงานบุญใหญ่ที่รวมเอาบุญพระเวสรวมกับบุญบั้งไฟ ส่วนบุญน้ำสรงและบุญซำฮะก็จัดกันในวันปีใหม่หรือวันสงกรานต์ อย่างไรก็ตาม ก็เป็นเวลายามว่างของชาวบ้านก่อนที่ฝนจะมาและเริ่มมีงานยุ่งจนแทบไม่มีเวลา ไม่ต่างไปจากประเพณีในหมู่บ้านรอบๆ เมืองด่านซ้ายแต่อย่างใด เพียงแต่ความเป็น “เมือง” จึงทำให้ประเพณีบางอย่างมีรายละเอียดต่างไปและบางอย่างก็ไม่มี เช่น การเลี้ยงผีเมือง หรือการมีเจ้าพ่อกวนและเจ้าแม่นางเทียมในขณะที่ตามหมู่บ้านจะมีเพียง “กวน” บ้าน ผู้ทำพิธีเลี้ยงผีบ้านพิธีเล็กๆ เท่านั้น

ภาพและเรื่อง : วลัยลักษณ์ ทรงศิริ / บันทึกภาพเมื่อ พ.ศ.๒๕๔๖