ออกแอวตั้งอยู่ในจังหวัดอานยาง [An Giang] ของเวียดนามทางตอนใต้ในปัจจุบัน ในบริเวณพื้นที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงทางประวัติศาสตร์เคยอยู่ในอิทธิพลวัฒนธรรมแบบเขมรมาก่อนและราชวงศ์เพิ่งมายึดครอง ชื่อ “ออกแอว” ที่ออกเสียงเป็นแบบภาษาเวียดนาม จึงมีรากเหง้ามาจากภาษาเขมรว่า โอแก้ว ["O'keo" អូរកែវ] ที่แปลว่า “คลองแก้ว” และยังมีชุมชนชาวเวียดนามเชื้อสายเขมรตั้งชุมชนอยู่รายรอบบริเวณแหล่งโบราณคดีสำคัญแห่งนี้

สำหรับนักเรียน นักศึกษาทางโบราณคดี มักคุ้นเคยกับชื่อ “ออกแก้ว” หรือเปลี่ยนมาเรียกว่า “ออกแอว” เมื่อไม่นานมานี้ เพราะมีการนำมาเปรียบเทียบกับการศึกษาและขุดค้นแหล่งโบราณคดีในประเทศไทย ที่ “อู่ทอง” ซึ่งมักจะเห็นร่วมกันระหว่างนักวิชาการชาวฝรั่งเศสและไทยว่า เป็นแหล่งโบราณคดีที่เป็นรัฐในยุคเริ่มแรกที่เรียกว่า “ฟูนัน” ร่วมสมัยกันระหว่างออกแก้วและอู่ทอง

ในอดีตมักจะใช้หลักฐานเอกสารจากบันทึกของชาวจีนที่เดินทางมากับคณะฑูต ราวพุทธศตวรรษที่ ๘-๙ กล่าวถึงบ้านเมืองที่วิเคราะห์กันว่าคือ ”ฟูนัน” ที่มาจาก พนมหรือภูเขา อาณาจักรฟูนันรับเอาวัฒนธรรมฮินดูจากอินเดีย จากตำนานเรื่องพราหมณ์โกณทัณญะชาวอินเดียเข้ามาแต่งงานกับพระนางหลิวเหย่ มาใช้ในสังคมและเป็นชนชาติที่เป็นบรรพบุรุษของเขมรปัจจุบัน ต่อมาอาณาจักรแห่งนี้ได้ตกเป็นเมืองขึ้นของอาณาจักรเจนละในเขมร เมื่่อราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑ จากนั้นอาณาจักรฟูนันก็สูญหายไป เนื่องจากได้เกิดมีอาณาจักรขอมขึ้นมาแทน

แต่มีการวิเคราะห์ใหม่และคัดค้านการมีอยู่ของอาณาจักรฟูนันซึ่งมีอาณาเขตกว้างใหญ่ไพศาลและทำให้อู่ทองกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรนี้ไปด้วย แม้ว่าจะเป็นนครรัฐแรกเริ่มในสมัยประวัติศาสตร์ที่มีอายุร่วมสมัยกันเท่านั้น และในเวลาต่อมาทางเวียดนามก็ขุดค้นหรือพบแห่งโบราณในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ ที่มีอายุร่วมสมัยกับวัฒนธรรมออกแอวอีกมากมาย

นักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส Louis Mallaret เป็นคนแรกที่ขุดค้นที่ออกแอว เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๔๘๕ โดยค้นพบจากภาพถ่ายทางอากาศ เชื่อถือกันว่า “ออกแอว” เป็นศูนย์กลางของเมืองท่าภายในของอาณาจักฟูนัน ที่สัมพันธ์ทางการค้าระหว่างจีนและอินเดีย เพราะพบหลักฐานมากมายที่เป็นเครือข่ายคูและลำคลองขุดโบราณทั้งสองฝากฝั่งของออกแอว ติดต่อกับเมืองที่อยู่ภายในที่อังกอร์เบอเรย [Angkor Borei] ที่อยู่ไม่ห่างไกลนักทางเหนือขึ้นไป แต่ปัจจุบันอยู่ในเขตประเทศกัมพูชา ทั้งพบโบราณวัตถุจำพวก ภาชนะดินเผาอิทธิพลแบบอินเดีย เครื่องประดับหินและแก้วต่างๆ เหรียญแบบโรมัน จารึกภาษาสันสกฤตในราวพุทธศตวรรษที่ ๑๒ เทวรูปต่างๆ

เพราะบริเวณนี้เป็นท้องถิ่นแรกเริ่มในการเดินทางเข้าสู่แผ่นดินภายในโดยมีบริเวณอังกอร์เบอเรย ที่มีอาศรมมหาฤาษีอันเป็นรูปแบบศาสนสถานแบบอินเดียปรากฏชัด และท้องถิ่นแบบฟูนันนี้ปรากฏอยู่ทั่วไปในเขตสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง โดยมีการชลประทานเพื่อปลูกข้าวที่อุดมสมบูรณ์ ขุดคูคลองทำทำนบกับเก็บและระบายน้ำถือเป็นการชลประทานขั้นสูง โดยมีเมืองใหญ่อยู่ออกแอวซึ่งอยู่เชิงเขาหนึ่งในเจ็ดภูเขา ที่เป็นแหล่งโบราณคดีสำคัญของสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงโดยมีเส้นทางสามารถออกทะเลอ่าวไทยในบริเวณนี้ 

วลัยลักษณ์  ทรงศิริ : เรื่องและภาพ