กิจกรรม พระนคร ๑๐๑ ซึ่งดำเนินมาถึงครั้งที่ ๖ กิจกรรมส่งท้ายปีภายใต้หัวข้อ เรียนรู้ “จีนสยามและความหลากหลายทางชาติพันธุ์และความเชื่อย่านสำเพ็ง”  ซึ่งจัดขึ้นในวันเสาร์ที่ ๒๓ และวันอาทิตย์ที่ ๒๔ ธันวาคม ๒๕๖๐ ที่ผ่านมา  โดยมีคุณนิตยา กนกมงคล ผู้อำนวยการพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ หอศิลป์เจ้าฟ้าให้ความอนุเคราะห์เอื้อเฟื้อสถานที่ และให้เกียรติในการกล่าวต้อนรับทุกท่านพร้อมทั้งกล่าวเปิดงาน และคุณวลัยลักษณ์ ทรงศิริ  นักวิชาการมูลนิธิฯ เป็นวิทยากรบรรยายความรู้ภาคทฤษฎี ให้เข้าใจถึงกรุงเทพฯ พระนคร “ในฐานะบ้านของเรา เมืองของเรา ชุมชนของเรา”

.

เมื่อครั้งที่รัชกาลที่ ๑ ทรงสถาปนากรุงเทพฯ เป็นราชธานีขึ้นเมื่อปี พ.ศ. ๒๓๒๕ ได้โปรดเกล้าให้ชาวจีนซึ่งส่วนใหญ่ซึ่งเป็นจีนแต้จิ๋วที่ตั้งหลักแหล่งอยู่ ณ ท่าเตียนและบริเวณใกล้เคียงตั้งแต่สมัยธนบุรี ไปอยู่นอกแนวกำแพงพระนครทางด้านตะวันตกเฉียงใต้ มีอาณาบริเวณตั้งแต่คลองวัดสามปลื้ม (วัดจักรวรรดิราชาวาส) ไปจนถึงคลองวัดสำเพ็ง (วัดปทุมคงคา) จึงเรียกย่านนี้ว่า “สำเพ็ง” 

.

ดังนั้นชุมชนชาวจีนจึงก่อตัวขึ้นที่สำเพ็งเป็นแห่งแรกของสมัยรัตนโกสินทร์นับตั้งแต่แรกสถาปนากรุงเทพฯ เป็นราชธานีของไทย ลักษณะทางกายภาพของพื้นที่ย่านสำเพ็งในระยะแรก คือ เป็นส่วนที่มีคลองขวาง ๒ คลอง คือ คลองเหนือวัดสำเพ็ง และคลองวัดสามปลื้ม  โดยแบ่งออกเป็น ๓ ตอน ชาวจีนที่เข้ามาอยู่ได้สร้างที่อยู่อาศัยซึ่งใช้เป็นร้านขายของด้วย โดยใช้คลองรอบกรุง คลองใต้วัดสามปลื้ม และคลองเหนือวัดสำเพ็ง เป็นเส้นทางขนส่งสินค้าและเดินทาง 

.

ส่วนพื้นที่ถนนวานิช ๑ จะพบกลุ่มพ่อค้าพลอยเชื้อสายทมิฬมุสลิมจากอินเดียเข้ามาทำการค้าและตั้งรกรากกันที่บริเวณแห่งนี้ นอกจากนั้นยังมีศาสนสถานของชาวมุสลิม คือมัสยิดหลวงโกชาอิสหาก ที่เป็นสถานที่ประกอบศาสนกิจของพ่อค้าชาวมุสลิมในแถบพื้นที่นี้

.

กิจกรรมพระนครชวนชมภายใต้กิจกรรม “พระนคร ๑๐๑” ครั้งที่ ๖ ในครั้งนี้ ได้เห็นถึงความหลากหลายทางกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่ย่านสำเพ็ง เมืองท่าและย่านการค้าที่สำคัญของกรุงเทพฯ จากอดีตสู่ปัจจุบัน เห็นถึงความเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ วิถีชีวิต และวัฒนธรรมที่แตกต่างหลากหลายของการอยู่ร่วมกันของผู้คน จากการทำงานของมูลนิธิฯ ที่ให้ความสำคัญของการใช้แผนที่ในการศึกษาประวัติศาสตร์สังคมในย่านเก่าของกรุงเทพฯ 

.

กิจกรรม “พระนครชวนชม”

ได้รับเกียรติจากวิทยากรท้องถิ่น ได้แก่ ท่านฮัจยี อิบรอฮิม วงศ์สอาด อิหม่ามประจำมัสยิดหลวงโกชาอิศหาก คุณชัยรัฐ สมันตรัฐ ทายาทหลวงโกชาอิศหาก   คุณชัชวาลย์ รัศมีคุณธรรม  แห่งร้าน Chatchawan Gems  และคุณสมชัย กวางทองพานิชย์ แห่งร้านก้วงเฮงเส็ง เชือกและตาข่าย โดยวิทยากรทุกท่านร่วมกันฉายภาพให้เห็นความหลากหลายทางชาติพันธุ์และความเชื่อย่านสำเพ็งผ่านเรื่องราวของสถานที่ ผู้คนจากอดีตถึงปัจจุบันในพื้นที่จากคลองสำเพ็งจรดคลองสามปลื้ม โดยมีคุณวลัยลักษณ์ ทรงศิริ และคุณพนมกร นวเสลา นักวิชาการมูลนิธิฯ ช่วยเสริมข้อมูลทางประวัติศาสตร์เป็นระยะ 

.

กิจกรรมวันที่สองเริ่มต้นที่วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร หรือที่รู้จักกันในนามวัดสำเพ็ง วิทยากรท่านแรก คุณวลัยลักษณ์เริ่มต้นด้วยการฉายภาพแผนที่ เพื่อทำความเข้าใจสภาพภูมิศาสตร์ของพื้นที่สะท้อนให้เห็นถึงพัฒนาการของเมืองกรุงเทพธนบุรีซึ่งมีการตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนชุมชนวัดวาอารามตลอดทั้งสองฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยามาตั้งแต่สมัยอยุธยาจนต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ก่อนที่ จะมีการปรับเปลี่ยนพื้นที่ เส้นทางการคมนาคมจากการตัดถนนสมัยรัชกาลที่ ๕ และเกิดความเปลี่ยนแปลงเรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน

.

วิทยากรท่านถัดไปที่จะพาไปเยี่ยมชมย่านสำเพ็ง และวัดเกาะ  คือคุณสมชัย และคุณชัชวาลย์ ซึ่งทั้งสองท่านได้มาร่วมกันบอกเล่าเรื่องราวย่านเศรษฐกิจการค้าของกลุ่มคนไทยเชื้อสายจีน และกลุ่มคนไทยมุสลิมเชื้อสายทมิฬจากอินเดียผ่านภาพถ่ายเก่าและการเดินชมสถานที่สำคัญต่างๆ  โดยกลุ่มแรกพัฒนาการค้าขายเครื่องมือ และผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรต่างๆ ให้เติบโต ขณะที่กลุ่มหลังก็จับธุรกิจการค้าพลอยมาจนถึงปัจจุบัน

.

นอกจากความเป็นย่านเศรษฐกิจแล้วพื้นที่แห่งนี้ยังสะท้อนให้เห็นถึงความหลากหลายของวิถีปฏิบัติทางศาสนา วัฒนธรรมที่อยู่ร่วมกันของคนไทยพุทธ คนจีน คนมุสลิม ผ่านเส้นทางชวนชมครั้งนี้   โดยนอกจากการเข้าเยี่ยมชมวัดปทุมคงคงหรือวัดสำเพ็ง จนกระทั่งสรุปกิจกรรมที่วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหารหรือวัดสามปลื้มแล้ว   ผู้ร่วมกิจกรรมยังได้เข้าเยี่ยมชม มัสยิดหลวงโกชาอิศหาก ศาสนสถานสำคัญของคนมุสลิมย่านนี้โดยมีท่านฮัจยี อิบรอฮิม วงศ์สอาด  และคุณชัยรัฐ  สมันตรัฐให้การต้อนรับ  และให้ความรู้  และหลังจากได้เยี่ยมชมมัสยิด เก่าแก่ที่อยู่คู่ชุมชนแล้ว  คณะทั้งหมดได้เดินทางต่อไปยังศาลเจ้าพ่อหลักเมืองเชี้ยอึ้งกง  ศาลเจ้าซินปู้นเก่าถัง  (ซินปุนเถ่ากง)  และโรงเจบุญสมาคม  โดยได้รับความรู้เรื่องความเชื่อ และวิถีชีวิตของคนไทยเชื้อสายจีนที่ผูกพันกับศาลเจ้า และโรงเจตลอดชีวิตจากคุณสมชัย ผู้ดูแลศาลเจ้า และชาวชุมชนสำเพ็งตลอดเส้นทาง

เส้นทางพระนครชวนชม

๑.เริ่มต้นกิจกรรม ณ วัดสำเพ็ง (วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร)

๒.เดินชมวัดสำเพ็ง ย่านสำเพ็ง ย่านวัดเกาะ

๓.เดินเท้าไปยังถนนวานิช ๑ (ถนนสำเพ็ง) ชมย่านการค้าพลอย

๔.เยี่ยมชม และรับฟังความเป็นมา ความสำคัญของมัสยิดหลวงโกชาอิศหากและรับประทานอาหารกลางวัน

๕.ชมตึกโบราณ ถนนทรงวาด ถนนวานิช ๑

๖.เดินทางไปยังศาลเจ้าพ่อหลักเมืองเชี้ยอึ้งกง

๗.เดินต่อไปยังศาลเจ้าซินปู้นเก่าถัง

๘.เดินทางผ่านไปที่โรงเจบุญสมาคม

๙.สรุปกิจกรรม ณ วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร (วัดสามปลื้ม)

ขอบพระคุณ

ท่านฮัจยี อิบรอฮิม วงศ์สอาด อิหม่ามประจำมัสยิดหลวงโกชาอิศหาก คุณชัยรัฐ สมันตรัฐ ทายาทหลวงโกชาอิศหาก   คุณชัชวาลย์ รัศมีคุณธรรม  แห่งร้าน Chatchawan Gems  และคุณสมชัย กวางทองพานิชย์ แห่งร้านก้วงเฮงเส็ง

อ้างอิง

สุภางค์ จันทวานิช บรรณาธิการ. สำเพ็ง : ประวัติศาสตร์ชุมชนชาวจีนในกรุงเทพฯ. พิมพ์ครั้งที่ ๑ : ศูนย์จีนศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.๒๕๔๙