ด่านซ้ายเป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดเลย จัดอยู่ในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือหรืออีสาน ทว่ากลับมีสภาพทางภูมิศาสตร์ที่แตกต่างจากภาคอีสานซึ่งมักเป็นที่ราบสูงอย่างสิ้นเชิง ทางตรงกัน ข้ามด่านซ้ายกลับมีสภาพทางกายภาพที่มีลักษณะเฉพาะ คือ เป็นที่ราบแคบๆ อยู่กลางหุบเขาและมีลำนํ้าสายสำคัญไหลผ่านกลางที่ราบ

เมืองด่านซ้ายตั้งอยู่ในที่ราบกลางหุบเขาขนาบทั้งสามด้าน

สภาพทางกายภาพ อำเภอด่านซ้ายขึ้นกับจังหวัดเลย อยู่ห่างมาทางทิศตะวันตกของตัวจังหวัดราว ๘๒ กิโลเมตร มีพื้นที่ประมาณ ๑,๗๓๓.๙๐๕ ตารางกิโลเมตร และมีอาณาเขตติดต่อกับพื้นที่ใกล้เคียงดังนี้

•  ทิศเหนือ ติดต่อกับแขวงเมืองบ่อแตน ประเทศสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว มีลำนํ้าเหือง เป็นเส้นกั้นอาณาเขต

•  ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอหล่มเก่า จังหวัดเพชรบูรณ์

•  ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอท่าลี่ อำเภอภูเรือ และอำเภอวังสะพุง จังหวัดเลย

•  ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอนาแห้ว จังหวัดเลย และอำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก

ลักษณะภูมิประเทศ ของอำเภอด่านซ้าย ประกอบด้วยเทือกเขาสลับซับซ้อน ภูเขาทอดต่อมาจากเทือกเขาเพชรบูรณ์แยกได้คือ ทางทิศตะวันออกมีภูแปก ภูทุ่งแทน ภูนํ้าอุ่น ทางทิศใต้มีภูลมโล ภูทุ่ง แทน ภูแผงม้า ทางทิศตะวันตกมีภูหินร่องกล้า ภูผาผึ้ง ภูเขาเหล่านี้ส่วนใหญ่จะเป็นภูเขาที่เป็น สาขาของ เทือกเขาเพชรบูรณ์ และเป็นภูเขาที่สูงชัน มีป่าไม้ขึ้นหนาแน่น ตลอดจนมีสัตว์ป่าชุกชุม

มีที่ราบระหว่างหุบเขา บางแห่งเป็นที่ราบสูงลุ่มๆ ดอนๆ โดยเฉพาะที่อำเภอเป็นที่ราบมีภูเขา ขนาบสามด้าน มีที่ราบแคบๆ ยาวไปทางทิศเหนือ ซึ่งมีเทือกเขาอยู่ทั้งสองข้างทางทิศตะวันออกและทิศใต้ ส่วนทางทิศตะวันตกมีภูเขามาก เฉลี่ยแล้วมีที่ราบประมาณ ๒๐ เปอร์เซ็นต์ ของพื้นที่ทั้งหมด พื้นที่ระหว่างหุบเขาจะใช้ทำนา ส่วนตามเชิงเขาเหมาะสำหรับทำไร่ เช่น ไร่ข้าวโพด ไร่ข้าว ถั่วลิสง ถั่วเขียว ถั่วแดง และ ฝ้าย ฯลฯ พื้นดินเป็นดินร่วนและดินปนทราย ตามภูเขามีป่าไม้เบญจพรรณอยู่ทั่วไป

สภาพอากาศ ภูมิอากาศทั่วไปของอำเภอด่านซ้ายจะมีอากาศแปรปรวนตลอดเวลา อากาศร้อนจัดในฤดูร้อน หนาวจัดในฤดูหนาว และมีฝนตกชุกระหว่างเดือนมิถุนายนถึงตุลาคม

แผนที่อำเภอด่านซ้ายและแผนที่แสดงเส้นความสูงของภูเขาและแอ่งที่ราบของลุ่มน้ำหมันเมืองด่านซ้าย

ทรัพยากรธรรมชาติ ส่วนใหญ่เป็นป่าไม้เบญจพรรณ ได้แก่ ไม้เต็ง ไม้รัง ไม้แดง ไม้ประดู่ ไม้ตะเคียน ไม้ยาง ไม้มะค่า ไม้ชิงชัน และไม้ตะแบก เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีของป่าซึ่งพอจะเป็นสินค้า ได้เช่น หวาย ชัน หัวยาข้าวเย็น อบเชย และแก่นคูณ ส่วนแร่ธาตุต่างๆ เคยได้รับการสำรวจจากกรมทรัพยากรธรณี แต่ยังไม่เป็นที่เปิดเผย

การปกครอง อำเภอด่านซ้าย แบ่งการปกครองส่วนภูมิภาคเป็น ๑๐ ตำบล คือ ตำบลด่านซ้าย  ตำบลนาหอ  ตำบลนาดี  ตำบลปากหมัน  ตำบลกกสะทอน  ตำบลโป่ง  ตำบลอิปุ่ม  ตำบลวังยาว  ตำบลโคกงาม และตำบลโพนสูง ๙๕ หมู่บ้าน และการปกครองส่วนท้องถิ่น ประกอบด้วยเทศบาลตำบล ๑ แห่ง สภาตำบล ๓ แห่ง องค์การบริหารส่วนตำบล ๙ แห่ง

ลำนํ้าสายหลัก แม่นํ้าที่ด่านซ้ายจะเป็นลำนํ้าสายเล็กและใช้เดินเรือไม่ได้ นอกจากใช้บริโภคและการเกษตรกรรมเท่านั้น แม่นํ้าสายสำคัญคือ

•ลำนํ้าหมัน เกิดจากภูเขาลมโล ตำบลกกสะทอน ทางทิศใต้ของอำเภอด่านซ้าย ไหลขึ้นไปทางทิศเหนือ ผ่านตำบลด่านซ้าย ตำบลนาหอ ตำบลนาดี และตำบลปากหมัน ไปตกลำแม่นํ้าเหือง (กั้นพรมแดนไทย-ลาว) ลำน้ำหมันยาวประมาณ ๖๕ กิโลเมตร

•ลำนํ้าป่าสัก เกิดจากภูเขาใหญ่และภูเขาขวางในตำบลอิปุ่ม ไหลผ่านตำบลอิปุ่ม ตำบลวังยาว ผ่านเข้าเขตอำเภอหล่มสัก จังหวัดเพชรบูรณ์ ไปบรรจบแม?นํ้าเจ?าพระยาที่อำเภอท?าเรือ จังหวัด พระนครศรีอยุธยา

ลำน้ำหมัน ลำน้ำหมัน เคยใช้เป็นสนามแข่งเรือพายของคนสมัยก่อนในช่วงออกพรรษา แต่ได้เลิกแข่งไปเมื่อหลายสิบปีแล้ว เพราะลำนํ้าหมันเริ่มตื้นเขิน ไม่มีคุ้งน้ำที่ใช้ในการแข่งเรือ และเมื่อปีพ.ศ.๒๕๔๖ – ๒๕๔๗ เทศบาลด่านซ้ายทำการขุดลอกลำนํ้า หวังให้กลับมามีสภาพเหมือนเดิม นอกจากนี้ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นกับลำนํ้าหมัน

ปัจจุบันสภาพแวดล้อมของลำนํ้าหมันเปลี่ยนไปมาก แต่ไม่ถึงกับทำให้นํ้าเน่าเสีย เพียงแต่ปัจจุบันมีลักษณะตื้นเขินและวังนํ้าลดลง ประการสำคัญ ชุมชนลุ่มนํ้าหมันใช้นํ้าจากลำนํ้าในการอุปโภค และบริโภคลดลง โดยเฉพาะในเขตเมืองหรือตลาดแทบจะไม่ได้ใช้นํ้าจากลำนํ้าหมันก็ว่าได้ เพราะหันไปใช้นํ้าประปาแทน กล่าวคือ ช่วงแรกใช้นํ้าประปาภูเขา กระทั้งปี พ.ศ.๒๕๓๗ สุขาภิบาลด่านซ้ายได้เปลี่ยนมาเป็น ประปาส่วนภูมิภาค ส่วนชาวบ้านนอกเขตเมืองและตลาดยังคงใช้นํ้าซับจากภูเขา จึงไม่แปลกที่เด็กในเขตตลาดด่านซ้ายมักว่ายนํ้าไม่เป็น เพราะไม่ได้มีชีวิตอยู่กับลำนํ้าหมัน

ลำนํ้าหมันใช้เป็นส่วนหนึ่งของการประกอบพิธีกรรมไหลเรือไฟ ลอยกระทง และที่สำคัญช่วงปี พ.ศ. ๒๕๓๐ กระทรวงมหาดไทยตั้งให้คณะกรรมการจังหวัดเลยหาแหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์เพื่อนำขึ้นทูลเกล้าถวายเป็นนํ้าสรงมุรธาภิเษกในพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษาครบ ๕ รอบของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คณะกรรมการจังหวัดได้พิจารณาแม่นํ้าหมันว่าเป็นลำนํ้าที่ไหลผ่านพระธาตุศรีสองรัก อันศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองด่านซ้าย จังหวัดเลย จึงนำนํ้าจากแหล่งนี้มาประกอบพิธีกรรม เสกน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ อุโบสถวัดศรีสุทธาราม อำเภอเมืองเลย หลังจากนั้น จึงใช้นํ้าจากลำนํ้าหมันในพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์เสมอมา หมู่บ้านต่างๆในเขตอำเภอด่านซ้ายมักจะตั้งอยู่บริเวณริมนํ้าหมัน อาศัยกุ้ง หอย ปู ปลา เป็นอาหาร อาศัยป่าไม้ เช่น ป่าภูอังลัง ป่าขุนนํ้าศอก ป่าโคกน้อย ป่าโคกวัว ป่าซำบอน ป่าโป่งดินอ่อน ป่าภูห้วยช้าง ห้วยเตย ห้วยตีนตั่ง มาปลูกสร้างที่อยู่อาศัย นำพืชพันธุ์และของป่า มาเป็นอาหาร นำสมุนไพรในป่ามาทำเป็นยาใช้ในชีวิตประจำวัน

***************************