พระราชพิธี ๑๒ เดือน ในสมัยกรุงศรีอยุธยา

ในวัฒนธรรมหลวงหรือพระราชพิธีหลวงแต่เดิมนั้น พิธีกรรมต่างๆ ประกอบไปด้วยคติความเชื่อทั้งพุทธ พราหมณ์ และผีหรืออำนาจนอกเหนือธรรมชาติผสมปนเปกันอยู่ พระราชพิธีของพระนครมีบทบาทในการสร้างพลังและความมั่นใจในการปฏิบัติชีวิตให้สอดคล้องกับครรลองของธรรมชาติรอบตัว สร้างความสัมพันธ์และความเอื้ออาทรระหว่างหมู่ชนต่างๆ ในสังคมให้สามารถดำรงอยู่ร่วมกันอย่างสงบสุข พระราชพิธีสิบสองเดือนจึงไม่ใช่มีความสำคัญเพียงเฉพาะกลุ่มผู้ปกครองเท่านั้น

ดังนั้น พระราชพิธีสิบสองเดือนในแต่ละยุคสมัยจึงเป็นเครื่องมือในการบูรณาการทางสังคมโดยส่วนรวมให้เป็นหนึ่งเดียว กฎมนเทียรบาล(กฎมนเทียรบาล ในกฎหมายตราสามดวงเล่ม ๑ องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๐๕ ชำระในครั้งรัชกาลที่ ๑ แต่ข้อความตามกฎมนเทียรบาลน่าจะเป็นของเก่ามาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา) ปรากฏเรื่องพระราชพิธีประจำปีในราชสำนักกรุงศรีอยุธยาในรอบ ๑๒ เดือน ดังมีรายละเอียดดังนี้

เดือน ๕  การพระราชพิทธีเผดจ์ศกลดแจตรออกสนาม

เดือน ๕ ขึ้น ๕ ค่ำ ออกสนามใหญ่ ตั้งพลพยู่หดาบดั้งเขนเสโลห์ หอกทวนปืนไฟน่าไม้ธนูสรรพยุด เสื้อหมวกอยายอบสนามตามกร ทุกตระทรวงการทหารพ่อเรือนพลไพร่

ตั้งบรามช้างรอบสนาม ขุนหารทัง ๑๐ ขี่ช้างยืนที่ข้างกำแพงสนามข้างหน้าข้างใน ขุนดาบขุนเรือตามซ้ายตามขวา ขี่ช้างชน ขุนช้างหมื่นช้างนอกใน ราชกุลหมู่ใหญ่ หัวเมืองรั้งทั้ง ๔ ขี่ม้าคลีขุนม้าราชกุล

หัวหมื่นองครักษนารายหัวหมื่นเรือ ขัดแห่ตามริ้ว หมื่นไชยยืนหน้ากลอง หมื่นจ่าสัพการสกลการยืนหน้าช้างตำรวจในซ้ายขวา ซัดช้างเอาขี้ช้างเสียรดน้ำทอดอ้อย ตำรวจใหญ่ชนกลอนขี่ช้างไล่ม้า ขุนช้างขี่ม้าฬ่อช้างเสนานนชาวม้าการทั้งนี้อายัด

พันพานุราชหน้าบันใดฉานข้างซ้ายจ่า

ข้างขวาเมีองถ้าพลานนั่งหลังสิงฆ พระอาลักษณรับพระราชโองการสนองพระโอษฐรับอาลักษณ ขุนราชรับสนองพระโอษฐศัก เบีกช้างสั่งแก่พันภาร ถ้าเบีกม้าสั่งแก่พันเภา ปล้ำมวยคลีชงสั่งแก่พันพุทหัวพัน สั่งถึงบันใดนายรองมหาดไทไปรับไปหา ถ้าเร่งขุนราชสั่งหมื่นนรินทกลาโหมได้เร่ง

ตำรวจในมหาดไทกระลาโหม พระสุรัศวดีตำรวจใหญ่วัง ๖ คนนี้เดิรหน้าราชกุศล ผู้ขี่ช้างชนขี่ม้าคลีเข้ามาภวายบังคมที่ระแทะหมื่นจ่าวัง คลีชงโคนนครบาลนานากเทพนาราย

ที่ปล้ำมวยงำเมือง ช้างบันดายืนที่ครั้นรุ่งแล้วจึ่งนาลิกาหนึ่ง มหาดไทรายตั้งกระบวนในกลางสนามตามซ้ายตามขวา พลสรรพยุทธแห่ช้างเข้ายืนตามกระบวนในท้องสนาม

ในพระบันชรสิงฆนั้นตั้งเสาฉัตร ๙ ชั้น ๗ ชั้น ๖ ชั้น ๕ ชั้น ๓ ชั้น ๒ ชั้นแลชั้นหนึ่ง บัวหงายคันเงีนคันทอง คันนากธี่นั่งสมเดจ์หน่อพระพุทธเจ้าเฉียงฝ่ายซ้าย ธี่นั่งสมเดจ์พระอุปราชหน้าทิมดาบสูงสองศอก หลังคาลายชภบมีม่าน ๔ ลาดพนักพระราชกุมารกินเมือง สูงศอกคืบหลังคาพพลาบตลาด พระราชกุมารเยาวราชเตียงสูงคืบหนึ่ง พระราชนัดดาทังปวงหน้าหลัง พระอาลักษณยืนเตียงสูง ๑๐ ศอกวงผ้ารัตบัดสนองพระโอษฐนั่งถัดอาลักษณ ขุนราชนั่งฉานหว่างเปล่า หัวพันทัง ๔ นั่งหว่างหัวทิมดาบต่อกัน นายรองนั่งด้วยอินทเภรีหรทึกยืนฉานระบำซ้ายขวาหม่งครุ่ม ๓ ยกเมื่อแรกเสดจ์หม่งครุ่ม ชแม่เมื่อเลี้ยงหม่งครุ่มมหาดเลกเมื่อเอยนสรรพคิลา

เมื่อแรกเสดจ์ออกฬ่อช้าง รันแทะวัวชน กระบือชนชุมพาชนช้างชนคนชนปรบไก่ คลีชงโคนปล้ำมวยตีดั้งฟันแย้งเชีงแวงเล่นกลคลีม้า รุ่งแล้วนาลิกาหนึ่งช้างเข้ายืนกระบวนในสนาม สองนาลิกาเอาช้างเข้าที่ บรามลูกขุนชุมตีหรทึกลาหนึ่ง เอาช้างออกยืนที่เบีกลูกขุนทังพระสำอาง ๓ นาลิกาตีหรทึก ๒ ลา เสดจ์หอพระเบีก พระราชกุมารพระราชนัดดาเรียกพระราเชนทร ๔ นาลิกาตีหรทึก ๓ ลา เสดจ์ถึงพระธี่นั่ง พระอาลักษณขึ้นสนองพระโอษฐ ขุนราชหัวพันเข้านั่งที่ชนกลอนสนามห้ามผู้คน เชิญเสดจ์พระพุทธเจ้าเสดจ์พระที่นั่ง ตีห้าลา เสดจ์ออกเบีกราชกุศลถวายบังคม ตี ๗ ลาเรียกม้าฬ่อช้าง ระเบงซ้ายขวา รำดาบซ้ายขวา ระบำออกหม่งครุ่ม พันพานนำหม่งครุ่มหน้ากลองตีไม้พุ่งหอก เล่นแพนยิงธนูปลายไม้ลอดบ่วงใต่เชือกหนังตีหรทึกเก้าลายกช้างเลี้ยงหม่งครุ่ม ชแม่แล้วคลีชงโคนถ้ามีแขกเมืองเฝ้าแลเสดจ์ทรงคลีม้าไซ้ สมเดจ์หน่อพระพุทธเจ้า สมเดจ์พระพรรณเมศวรเจ้าพระราชกุมารนา ๑๐๐๐๐ เอกโทนา ๕๐๐๐ หัวเมืองราชกุศล ขุนม้าทัง ๔ ขุนราชชักโคน ถ้าทรงคลีเจ้าพญาชักโคน จบการสนานใหญ่

การพระราชพิทธีเผดจ์ศก ตั้งในบรัดซ้ายพระธี่นั่งกลางพระโรงวัง แลตำรวจในหฤทัยราชภักดี สนมซ้ายขวาเฝ้าแลนาลิวันบันดาเผดจ์ศก ครั้นรุ่งแล้ว ๒ นาลิกาเสดจ์ลดแจตร

พิทธีลดแจตรมีดำนักอาบพระสงฆ์ในน้ำนั้น ตั้งม่านฝ่ายในฝ่ายนอกพระธี่นั่ง กลางปักไม้หุ้มต้นพุ่ม สมเดจ์พระภรรยาเจ้าทังสองแลลูกเธอหลานเธอ แม่เจ้าแลพระสนมออกเจ้าทังปวงฝ่ายนอกไม้พุ่มพระราชกุมารพระราชนัดดานา ๑๐๐๐๐ เอก นา ๑๐๐๐๐ โท นา ๕๐๐๐ ถึงนา ๑๐๐๐ ครั้นจันหันแล้วเข้าบรรทมตื่น เสดจ์ลงสรงทรงลายทังสำรับ เสดจ์ขึ้นหอพระกลางวันเสดจ์ลงสรงธรงไพรำทังสำรับเลี้ยงลูกขุนแลฝ่ายในฝ่ายนอก มีหม่งครุ่มซ้ายขวาคุลาตีไม้ เล่นแพนไต่เชือกหนังลอดบ่วงพุ่งหอกยิงธนูแพ้เลี้ยง พระราชกุมารบนปราสาท ๓ ชั้น พระราชนัดดาคูหาตอนเดียวนา ๑๐๐๐๐ เอก มนดบ ๕ ชั้น นา ๑๐๐๐๐ โท มนดบ ๓ ชั้น นา ๕๐๐๐ ราชคฤห ๓ ตอน นา ๓๐๐๐ นา ๒๖๐๐ คฤห ๒ ตอน นา ๑๔๐๐ นา ๑๒๐๐ คฤหตอนเดียวมีบังหา นา ๑๐๐๐ คฤหตอนเดียว ๘๐๐ นา ๖๐๐ เพดาลปรามมีริม นา ๕๐๐ นา ๔๐๐ เพลาท้าวพญาหัวเมืองจัตุสดมมนตรีมุกขลูกขุนนุ่งห่ม ๓ สำรับ พายเอย็นเสดจ์สรง ครั้นเสดจ์ลงสำอางเสรจ์ เสดจ์ลงเรือเข้ามา ท้าวพญาลูกขุนนุ่งผ้าลงน้ำมาทีเดียวเมื่อเสดจ์สรงเหนือน้ำวงงซาย เสรจ์การพิทธีลดแจต

เดือน ๖พิทธีไพศากขยจรดพระราชอังคัล

เดือนไพศาขจรดพระอังคัล เจ้าพญาจันทกุมารถวายบังคมณหอพระ ทรงพระกรุณายื่นพระขรรค แลพระพลเทพถวายบังคมสั่งอาชาสิทธิ ธรงพระกรุณาลดพระบรมเดชมิได้ไขหน้าล่องมิได้ตรัสคดีถ้อยความมิได้เบีกลูกขุนมิได้เสดจ์ออก ส่วนเจ้าพญาจันทกุมารมีเกยช้างหน้าหน้าพุทธาวาศขัดแห่ขึ้นช้าง แต่นั้นให้สมโพท ๓ วัน ลูกขุนหัวหมื่นพันนา ๑๐๐ นา ๑๐๐๐๐๐ นากรมการในกรมนาเฝ้า แลขุนหมื่นนาสานทังปวงเฝ้าตามกระบวน

เดือน ๗ ทูลน้ำล้างพระบาท

เดือน ๗ ลูกขุนทูลน้ำล้างพระบาท ในรัตนสิงหาศเบญจา ๙ ชั้น ฉัตรทอง ฉัตรนาค ฉัตรเงิน ฉัตรเบญจรง เสดจ์บนเบญจา ๙ ชั้น แล ชั้น ๗ ฝ่ายซ้ายขุนราชแพทย ฝ่ายขวาสมุหประธานนา ๑๐๐๐๐ หัวเมืองทัง ๔ ขึ้นก่อน จึ่งนา ๑๐๐๐๐ จัตุสดมลงมาถึงนา ๑๖๐๐ แลนา ๕๐๐๐ หลังเองกว่านั้น สมุหประธานรับหลังนา ๑๐๐๐๐ กลออมทองนา ๕๐๐๐  นา ๓๐๐๐ กลออมนาคนา ๑๖๐๐ กลออมเงิน นอกราชวัดนอกฉัตร ขัดแห่หัวหมื่นองครักษนาราย ผูกพระปราบพระชยานุภาพยืนที่อ่างทองรองพระบาท ครั้นเสรจ์ทูลน้ำล้างพระบาทเสดจ์ออกเลี้ยง เอากลออมน้ำตั้งศีศะผ้าผอกโอบกัลออมน้ำ ตรัสยื่นหมาก ๓ คำ เอาศีศะรับ

เดือน ๘เข้าพระวษา

ขาด

เดือน ๙ ตุลาภาร

การพระราชพิทธีตุลาภาร ตั้งในมังคลาภิเษก ตั้งตราชูกลางท้องพระโรง เบื้องซ้ายใส่สรรพทรัพย เบื้องขวาพระองค์แลสมเดจ์พระอรรคมเหษี เสดจ์ถีบข้างล่าง ชาววังนั่งนอกม่าน ในม่านพระครูทัง ๔ แลสมุหประธานพระศรีอัครราชถือพระขรรค พลเทพถือพิน วังถือดอกหมาก พระยมราชถือแพนไชย ขุนศรีสังกรเป่าสังข พระอินทโรตีอินทเภรี พระนนทิเกษตีฆ้องไชย ขุนดนตรีตีหรทึก เสดจ์ด้วยพระราชเชนทร สนองพระโอษฐทัง ๔ เมียนา ๑๐๐๐๐ หัวเมืองทัง ๔ สมเดจ์พระอรรค มเหษีธรงเทวียาน ผู้แห่หน้านั้นเมืยพระโหราราชครูทัง ๔ แลเมืยจตุสดมภเวียน ๙ รอบ จึ่งประทับพระราเชนทร ถีบแล้วจึ่งสมเดจ์พระอรรคมเหษีเจ้าถีบ แล้วเสดจ์ออกเลี้ยง ซ้ายเงีนขวาทองผ้าแพรพรรณ

เดือน ๑๐พัทรบทพิทธีสาท

การพิทธีพัทรบท ทอดเชือกดามเชือก ถวายบังคม เลี้ยงลูกขุนถือน้ำพระพิพัท

เดือน ๑๑ อาสยุชแข่งเรือ

การอาสยุชพิทธี มีหม่งครุ่มซ้ายขวา ระบำหรทึกอินทเภรีดนตรี เช้าธรงพระมหามงกุฎราชาประโภก กลางวันทรงพระสพรรณมาลา เอย็นทรงพระมาลาสุกหร่ำสภักชมภู สมเดจ์พระอรรคมเหษีพระภรรยาธรงพระสุวรรณมาลา นุ่งแพรลายทองธรงเสื้อ พระอรรคชายาทรงพระมาลาราบนุ่งแพรดารากรธรงเสื้อ ลูกเธอหลานเธอทรงศิรเพศมวยธรงเสื้อ พระสนมใส่สนองเกล้าสภักสองบ่า สมรรถไชยเรือต้นสรมุกขเรือสมเดจ์พระอรรคมเหษี สมรรถไชยไกรสรมุกขนั้นเป็นเรือเสี่ยงทาย ถ้าสมรรถไชยแพ้ไซ้เข้าเหลีอเกลีออี่มศุกขเกษมเปรมประชา ถ้าสมรรถไชยชำนะไซ้จะมียุข

เดือน ๑๒ พิทธีจรองเปรียงลดชุดลอยโคม

การพิทธีตรองเปรียง ลดชุดลอยโคมลงน้ำ ตั้งระทาในดอกไม้ในพระเมรุ์ ๔ ระทา หนัง ๒ โรง เสดจ์ลงเรือเบญจา ๕ ชั้น พระธี่นั่งชั้น ๔ นั้นสมเดจ์พระอรรคมเหษีแม่หยัวเจ้าเมืองชั้น ๓  ลูกเธอชั้น ๒ หลานเธอชั้นหนึ่ง พระสนมห่มชมภูใส่สุกหร่ำประธีปทัง ๕ ชั้น เรือปลาลูขุนเฝ้าหน้าเรือเบญจา เรือตะเข้แนมทังสองข้าง ซ้ายดนตรีขวามโหรี ตั้งเรือเอนเปนตั้งแพนโคมทุกลำ ถ้าเสดจ์ลงเป่าแตรโห่ ๓ ลา เล่นหนังระบำ เลี้ยงลูกขุนแลฝ่ายใน ครั้นเลี้ยงแล้วตัดถมอแก้เอน โห่ ๓ ลา เรือเอนตั้งแพนแห่ ตัดถมอลอยเรือพระธี่นั่งล่องลงไปส่งน้ำ ครั้นถึงพุทไทสวรรคจุดดอกไม้เล่นหนัง เสดจ์ลงเรือสมรรถไชย กับสมเดจ์พระภรรยาเจ้าทัง ๔ ลูกเธอหลานเธอพระสนมลงเรือประเทียบขึ้นมาข้างเกาะแก้ว

เดือน ๑ ไล่เรือ เถลีงพิทธีตรียำพวาย

พระราชพิทธีไล่เรือ ธรงพระมาลาสุกหร่ำ สมเดจ์พระมเหษีทรงสุกหร่ำนั่งบนธี่นั่ง ลูกเธอหลานเธอใส่เศิยรเพศมวย พระยนมใส่สนองเกล้า นั่งหน้าสองนั่งหลังสอง ม่านพันเสาพนักเพียงอก สภักสใบสองบ่าเชีงทอง พญามหาเสนตีฆ้อง ครั้นถึงท้ายบ้านรุนเสดจ์ออกยืนธรงพัชนี ครั้นถึงประตูไชยธรงส้าว

สนานตรียำพวาย พระศรีอรรคราชทูลผ้า พระพลเทพทูลน้ำ พระราชบโรหิตพระครูอภิรามถวายน้ำสังข์ พระมเหธรพระพิเชดถวายน้ำกลด พระญาณประกาศถวายโสลก พระอิศวรรักษาถวายพรขุนวิสุทธโภชถวายเข้าตอกดอกไม้เข้าเม่าเข้าพอง วังรับเข้าเม่าต้น

เดือน ๒ การพิทธีบุตรยาภิเศกเฉวียรพระโคกินเลี้ยง

การพระราชพิทธีเฉวียน พระโคศุภราชยืนแปรไปอุดรถานยืนสูง ๒ ศอกตั้งกุนธซึ่งหน้าเขาทังสองบุทองประดับเนาวรัตน ๔ กีบทองประดับเนาวรัตน ตาบหูเชือกทองอ้อมสพายเชีอกไหมประดับถมอ ใต้ท้องกองสุวรรณรัตนเงีนทองผ้าแพรพรรณ พานทองรองหญ้าคนโททองใส่น้ำ พระราชกุมารป้อนหญ้า ใบศรีตั้งหน้าแลขันเชีง พระราชครูทัง ๔ อยู่ ๔ มุมพระญาณประกาษแลอิศวรรักษาบูชากุนธ ทำพิทธีแต่ค่ำเท้าถึงรุ่งแล้ว ๓ นาลิกา เสดจ์ด้วยพระราเชนทร คลังถือพระขรรคไชย วังแบกเครื่องสนาน เมืองแบกเต้าน้ำ เมียนา ๑๐๐๐๐ แลเมียนา ๕๐๐๐ แห่สมเดจ์พระอรรคมเหษีเจ้าประทักษิณ ๙ รอบ พระองคถือบัวทอง สมเดจ์พระอรรคมเหษีเจ้าถือบัวเงีน พระพลเทพแบกพานเข้าตอกสมโพธพฤสพราชแล้วเสดจ์ขึ้นที่สนาน แล้วเสดจ์มาที่สมโพธเลี้ยง ลูกขุนถวายบังคม ตามกระบวนขัดแห่ช้างยืนที่ตั้งฉัตรราชวัตดูจพิทธีตุลาการนั้น

เผาเข้าไม่มี

เดือน ๓พิทธีธานยะเทาะห

(ไม่ปรากฏในกฎมนเทียรบาล)

เดือน ๔ การสํพรรษฉิน

(ไม่ปรากฏในกฎมนเทียรบาล)

โคลงทวาทศมาส วรรณกรรมสมัยอยุธยาคาดว่าแต่งขึ้นในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ เป็นนิราศที่เขียนถึงคนรักโดยมีภาพของสถานที่และประเพณี ๑๒ เดือนปรากฏอยู่อย่างชัดเจน เริ่มตั้งแต่เดือน ๕ เรื่อยไปจนกระทั่งถึงเดือน ๔ กล่าวถึงสภาพอากาศ ฤดูกาลต่างๆ เช่น ฤดูฝนอันเป็นฤดูทำนาของชาวบ้าน เทศกาล และประเพณีไล่น้ำเมื่อมีน้ำมากเกินไป ประเพณีลอยโคมและจองเปรียง ในเดือน ๑๒

ตัวอย่าง ดังนี้

ทวาทศมาส

ส่วนในคำให้การชาวกรุงเก่าและคำให้การขุนหลวงหาวัด ก็ได้กล่าวถึงพระราชพิธี ๑๒ ราศี ไว้ด้วย พระราชพิธี ๑๒ เดือนตามพระตำราใน คำให้การชาวกรุงเก่า (คำให้การชาวกรุงเก่า ภาคที่ ๒ ใน คำให้การชาวกรุงเก่า คำให้การขุนหลวงหาวัด และพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์ : ๒๕๑๕ หน้า ๒๖๕–๒๗๐ ในวงเล็บคือคำอธิบายพระนิพนธ์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ) คำให้การชาวกรุงเก่าและคำให้การขุนหลวงหาวัดเนื้อความใกล้เคียงกัน คาดว่าน่าจะคัดลอกมาจากต้นฉบับเดียวกัน) มีรายละเอียดดังนี้

เดือน ๕พระราชพิธีละแลงสุก (เถลิงศก) เมื่อสงกรานต์ (๑) (พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเสด็จไป) สรงน้ำพระ (พุทธปฏิมากร) ศรีสรรเพชญ์ (เทวรูป) พระพิฆเนศวร (๒) โปรดให้นิมนต์พระสงฆ์ราชาคณะเข้ามาสรงน้ำและรับพระราชทานอาหารบิณฑบาตและจตุปัจจัยทานที่ในพระราชวงัทั้ง ๓ วัน (๓) ทรงก่อพระเจดีย์ทรายที่วัดพระศรีสรรเพชญ์ และมีการฉลองพระเจดีย์ทรายด้วย (๔) ตั้งโรงท่อทานเลี้ยงพระและราษฎรซึ่งมาแต่จตุรทิศ มีเครื่องโภชนาหารคาวหวานน้ำกินน้ำอาบและยารักษาโรค พระราชทานทั้ง ๓ วัน

เดือน ๖พระราชพิธีจรดพระนังคัลพระราชพิธีจรดพระนังคัล (คือแรกนาขวัญ) พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาโปรดให้พระภิกุมาร(พระจันทกุมาร) แรกนาต่างพระองค์ ส่วนพระมเหสีนั้นก็จัดนางเทพีต่างพระองค์เหมือนกัน ผู้แรกนานั่งเสลี่ยงเงิน มีกระบวนแห่เป็นเกียรติยศ แห่ไปยังโรงพิธีซึ่งตั้งที่ตำบลวัดผ้าข้าว?ครั้นถึงเวลามงคลฤกษ์ พระภิกุมารถือคันไถอันเทียมด้วยโคอุศุภราช (ออกญา)พลเทพ จูงโคไถ ๓ รอบ นางเทพีหว่านพันธุ์ข้าวเสร็จแล้วจึงปลดโคอุศุภราชออกให้กินน้ำและถั่วงา ข้าวเปลือก ถ้ากินสิ่งใดก็มีคำทำนายต่างๆ ภายในเวลาการพระราชพิธีจรดพระนังคัล ๓ วันนี้ ยกพระราชทานภาษีค่าท่าและอากรขนอนตลาดแก่พระภิกุมาร เมื่อได้ทำพระราชพิธีจรดพระนังคัลแล้ว ราษฎรจึงลงมือไถหว่านทำนาได้

เดือน ๗พระราชพิธีตุลาภารพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเสด็จประทับเหนือสุวรรณราชบัลลังก์ ทรงสะเดาะพระเคราะห์ แล้วทำพระราชพิธีมังคลาภิเษก แล้วเอาเงินบาทชั่งให้หนักเท่าพระองค์ พระราชทานแก่พราหมณ์

เดือน ๘พระราชพิธีอาษาฒพระเจ้ากรุงศรีอยุธยา (๑) ทรงบำเพ็ญพระราชกุศลบวชนาคเป็นภิกษุบ้าง สามเณรบ้าง รวมจำนวนเท่าพระชนมายุ (๒) มรการมหรสพสมโภชพระพุทธสุรินทร (ในหนังสือเรื่องนี้หมายความว่า พระพุทธสิหิงค์) ๓ วัน ๓ คืน (๓) ทรงหล่อเทียนพรรษาจบพระหัตถ์แล้วในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ ส่งไปถวายเป็นพุทธบูชาตามพระอารามทั้งในกรุงและหัวเมือง

เดือน ๙ พระราชพิธีนารายณ์ประทมสินธุ์มีการมหรสพที่พระที่นั่งมหาปราสาทปัญญารัตนา (เบญจรัตนมหาปราสาท) พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาสรงมุรธาภิเษก แล้วเปลื้องเครื่องทรงเมื่อสรงสนานพระราชทานแก่พราหมณ์

เดือน ๑๐พระราชพิธีภัทรบท(๑) พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงฉลองพระภิกษุสามเณร ซึ่งทรงพระกรุณาให้บวชเป็นนาคหลวง (๒) พวกพราหมณ์ทำพิธีรำขอทอดเชือกดามเชือก (๓) สนานช้างต้นม้าต้น

เดือน ๑๑พระราชพิธีอาสวยุช(๑) พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงเรือพระที่นั่งกิ่งลำ ๑ พระอัครมเหสีทรงลำ ๑ แข่งเรือกัน แล้วโปรดให้เสนาอำมาตย์ทั้งหลายแข่งเรือกันโดยอันดับ ทำพระราชพิธีนี้ตั้งแต่วันขึ้น ๑๔ ค่ำ จนแรมค่ำ ๑ รวม ๓ วัน พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงเครื่องขาว พระมหามงกุฎก็ทำด้วยเงิน (๒) เวลากลางคืนพระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเสด็จลงลอยพระประทีปอุทิศถวายเป็นพุทธบูชา แล้วเสด็จลงเรือพระที่นั่งกิ่งประทับยืนไปในเรือ พร้อมด้วยเรือเสนาอำมาตย์อันประดับด้วยประทีปแห่เสด็จรอบพระนคร (๓) มีการเลี้ยงลูกขุนพระราชทานข้าราชการทั้งปวง (๔) เสด็จพระราชดำเนินพระราชทานพระกฐินตามพระอารามในกรุง ส่วนพระอารามตามหัวเมืองนั้น พระราชทานไปให้เจ้าเมืองกรมการทอด

เดือน ๑๒ พระราชพิธีจองเปรียง ตามประทีป(ชักโคม) ในพระราชวังและตามบ้านเรือนทั้งในพระนครนอกพระนครทั่วกันกำหนด ๑๕ วัน (๒) ถึงวันขึ้น ๑๕ ค่ำ โปรดให้ทำจุลกฐิน คือ ทอผ้าให้เสร็จในวันเดียว แล้ว (เอาผ้าผืนนั้นพระราชทานพระกฐิน)

เดือนอ้ายพระพิธีคลึม คือพิธีชักว่าวเรียกลม

เดือนยี่ พระราชพิธีบุษยาภิเษกตั้งพระมณฑปเอาดอกไม้ ๗ สีมาเรียงไว้ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาเสด็จประทับเหนือบัลลังก์ดอกไม้นั้น จำเริญพระนขาแล้วพราหมณ์จึงถวายมุรธาภิเษก

เดือน ๓พระราชพิธีขั่นด่อ(น่าจะหมายความว่า ธานยะเทาะห์) (คือพิธีเผาข้าวก็เป็นได้ แต่รายการพิธีที่กล่าวในหนังสือนี้เป็นพระราชพิธีตรียัมพวายไป) คือ ตั้งเสาสูง ๔๐ ศอก ๒ เสา กว้าง ๘ ศอก มีขื่อเอาเชือกผูกแขวนแผ่นกระดานแผ่นหนึ่งยาว ๔ ศอก กว้าง ๒ ศอก พราหมณ์ ๔ คนขึ้นนั่งเหนือกระดานนี้โล้ชิงช้า ข้างหน้าชิงช้ามีเสาสูง ๔๐ ศอก ปักอีกเสาหนึ่ง เอาเงิน ๔๐ บาทใส่ถุงห้อยไว้ที่เสานี้ให้พราหมณ์โล้ชิงช้าไปคาบเงินที่ห้อยไว้ ถ้าคาบได้ก็ได้เงินนั้น และถ้าคาบมิได้พราหมณ์นั้นก็ต้องถูกฝังดินเพียงบั้นเอว และไม้กระดานชิงช้านั้นเมื่อเสร็จการพิธีแล้วเอาลงฝังไว้ในแผ่นดิน ในการพระราชพิธีนี้ พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาโปรดให้ (ออกญา) พลเทพ เสนาบดีกรมนาต่างพระองค์แห่ไปยังที่พราหมณ์โหนชิงช้านั่งในมณฑปแต่เอาเท้าลงดินได้แต่ข้างเดียว ถ้าเมื่อเผลอเอาเท้าลงดินทั้ง ๒ ข้างแล้ว ถูกปรับของที่ได้รับพระราชทาน คือ ส่วยและอากรซึ่งมาแต่หัวเมืองต่างๆ ตลอดจนเครื่องราชบรรณาการที่เข้ามาในระหว่างพิธีนั้นต้องตกเป็นของพราหมณ์ทั้งสิ้น

(ในคำให้การขุนหลวงหาวัดบันทึกไว้ว่า เดือน ๓ คือ พิธีธัญเทาะห์พระจันทกุมารเป็นผู้ฉลองพระองค์เสด็จไปทำพิธี ตั้งโรงพิธีที่ทุ่งนาหลวง มีกระบวนแห่ออกไป แล้วเอารวงข้าวมาทำเป็นฉัตรปักไว้หน้าโรงพิธี พระจันทกุมารนั่งที่โรงพิธี แล้วเอาไฟจุดรวงข้าวที่เป็นฉัตรนั้น มีคนแต่งตัวเสื้อเขียวพวกหนึ่ง เสื้อแดงพวกหนึ่ง สวมเทริดเข้ามาแย่งรวงข้าวกัน ฝ่ายใดแย่งได้ก็จะมีคำทำนาย)

เดือน ๔พระราชพิธีสัมพัจฉรฉินท์พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาโปรดให้นิมนต์พระสงฆ์เข้ามาเจริญพระพุทธมนต์ ๓ วัน และสวดอาฏานาฏิยสูตร เวลาสวดมนต์นั้น พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงพระมหามงคลอันผูกต่อกับสายสิญจน์ ครั้นถึงวันคำรบ ๓ ซึ่งสวดอาฏานาฏิยสูตร เจ้าพนักงานยิงปืนใหญ่น้อยรอบทั้งกำแพงพระราชวังและกำแพงพระนคร เมื่อเสร็จการพิธีแล้ว ให้เชิญเครื่องราชกกุธภัณฑ์สรรพาวุธมาประน้ำมนต์และประน้ำมนต์ช้างต้นม้าต้นด้วย

คำให้การชาวกรุงเก่า

1. เดือนสิบเอ็ดและเดือนสิบสอง เมื่อน้ำหลากและนิ่ง มีพระราชพิธีจองเปรียง ลดชุดลอยโคม ภาพจากจิตรกรรมฝาผนังวัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม
2. ในช่วงเดือนอ้ายและเดือนยี่ มีพระราชพิธีตรียัมปวาย ซึ่งเป็นงานนักขัตฤกษ์ขึ้นปีใหม่ของพราหมณ์ พิธีสำคัญที่ถือเป็นขบวนแห่พระยาโล้ชิงช้า เป็นงานแห่ใหญ่ประจำพระนครตลอดทางมีผู้หญิงผู้ชาย เด็กๆ เฝ้ารอดูเป็นจำนวนมาก  ภาพจากจิตรกรรมฝาผนังวัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม

3. นอกจากการทำบุญตักบาตรพระสงฆ์แล้ว พิธีชักว่าวเรียกลมหรือพิธีคลึม ในคำให้การชาวกรุงเก่าในเดือนอ้าย เป็นพิธีกรรมที่แสดงความสนุก ดังปรากฏในทวาทศมาสและกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศกของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ซึ่งเรียกเป็นพิธีแขลง ภาพจากจิตรกรรมฝาผนังวัดราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม

4. ช่วงเดือน ๕ ถือเป็นช่วงเถลิงศกใหม่ ทั้งพระราชพิธีหลวงและราษฎร ถือปฏิบัติคล้ายคลึงกัน คือทำบุญตักบาตร ทำทาน ก่อพระเจดีย์ทราย สรงน้ำพระและเทวรูปซึ่งเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ภาพจากจิตรกรรมพระอุโบสถวันราชประดิษฐ์สถิตมหาสีมาราม

5. เดือน ๖ ภาพจิตรกรรมพระราชพิธีแรกนาขวัญ จากวัดราชประดิษฐ์ สถิตมหาสีมาราม

6. เรือพระราชพิธีสมัยสมเด็จพระนารายณ์ พิมพ์ในเอกสารชาวฝรั่งเศส เมื่อราว พ.ศ. ๒๒๓๖

พระราชพิธีสิบสองเดือนที่ปรากฏในสมัยต่างๆ