บรรยายสาธารณะ : คนจามที่เจ๊าดก เวียดนามกับการปรับตัวในโลกสมัยใหม่
เมื่อวันที่ ๑๕ กรกฎาคม พ.ศ.๒๕๕๒ ทางมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ ได้จัดบรรยายสาธารณะขึ้นในหัวข้อ “คนจามที่เจาด๊กเวียดนามกับการปรับตัวในโลกสมัยใหม่” โดยมีคุณฮูน วัน ฟุค นักศึกษาปริญญาเอก มหาวิทยาลัยมหาสารคาม ซึ่งทำวิทยานิพนธ์เกี่ยวกับคนจามมุสลิมที่เวียดนามใต้ เป็นวิทยากร จัดขึ้น ณ ห้องประชุมชั้น ๒ อาคารพัฒนาธุรกิจ โบรกเกอร์ เชิงสะพานวันชาติ
กลุ่มชาติพันธุ์จามที่อยู่ในกลุ่มภาษา มลาโย-โพลินีเซียน และอาจสืบต่อมาจากกลุ่มคนในยุคเหล็กที่เรียกว่ายุควัฒนธรรมซ่าหวิ่งห์ ซึ่งอยู่
![]() |
|
คุณฮูน วัน ฟุควิทยากรบรรยาย |
ทางแถบชายทะเลตั้งแต่ภาคกลางของเวียดนามมาจนเกือบถึงสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง เละมีความชำนาญในเรื่องการค้าทางทะเลมาตั้งแต่อดีต เราจึงพบโบราณวัตถุจากกลุ่มวัฒนธรรมนี้ทั่วทุกท้องถิ่นในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่การเดินเรือทะเลสามารถไปถึง
โดยอาณาจักรจามปาของคนกลุ่มจามในอดีตเจริญรุ่งเรืองอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่๒-๑๕ ซึ่งมีความสัมพันธ์ทางการค้ากับประเทศหมู่เกาะ ค้าขายผ้าไหม และไม้หอม แต่เมื่อปีค.ศ.๑๔๗๑อาณาจักรจามปาต้องล่มสลายลงเพราะชนกลุ่มเวียดนามได้เข้ามายึดพื้นที่ทำให้คนกลุ่มจามต้องอพยพไปอยู่ตามประเทศต่างๆ เช่น ตามประเทศหมู่เกาะและบางกลุ่มเข้าไปที่ประเทศเขมร
ปัจจุบันกลุ่มคนจามได้กระจายตัวตั้งถิ่นฐานตามพื้นที่ต่างๆของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยมีบางกลุ่มอาศัยอยู่ในประเทศไทย และเขตพื้นที่ของมลายู แต่ที่อาศัยกระจุกตัวอยู่กันอย่างหนาแน่นมากที่สุดคือที่เวียดนามในปัจจุบัน แต่แม้ว่าชาวจามจะมีการกระจุกตัวอยู่เป็นจำนวนมาก แต่เมื่อเทียบกับจำนวนประชากรชาวเวียดนามที่เป็นคนส่วนใหญ่ของประเทศแล้ว ชาวจามมีจำนวนเพียงน้อยนิดเท่านั้น ซึ่งชนกลุ่มจามเพิ่งได้รับการยอมรับจากเวียดนามว่าเป็นชนกลุ่มน้อยเมื่อ ๔๐ ปีที่ผ่านมานี้เอง
เมื่อกล่าวถึงชาวจามแล้วโดยทั่วไปมักนึกถึงอาณาจักรจามปา ซึ่งทางการเวียดนามมักประชาสัมพันธ์ให้นักท่องเที่ยวไปเยี่ยมชมปราสาทหมีเซิน เพื่อดูปราสาทจามอยู่เนืองๆ ทำให้คนส่วนใหญ่เข้าใจว่าชนกลุ่มจามอาศัยในพื้นที่บริเวณภาคกลางเท่านั้น แต่ในความเป็นจริงแล้วคนกลุ่มจามยังกระจายอยู่ในหลายพื้นที่ของประเทศเวียดนาม ซึ่งในแต่ละกลุ่มยังมีความแตกต่างกันไปไม่ว่าจะเป็นด้านศาสนาและวัฒนธรรม รวมไปถึงเขตบริเวณเวียดนามใต้บริเวณปากแม่น้ำโขงที่มีชาวจามอาศัยอยู่เป็นจำนวนมาก โดยคนจามในพื้นที่นี้ส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม
ซึ่งขึ้นชื่อว่าเป็นมุสลิมแล้ววิถีชีวิตของคนกลุ่มจามจึงค่อนข้างมีระเบียบแบบแผนที่ชัดเจน แต่เมื่อกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลกก้าวเข้าสู่ความเป็นสมัยใหม่หรือการที่รัฐบาลเวียดนามได้ประกาศนโยบายโด่ยเหมย (Doi Moi) ที่หมายถึง ‘การเปลี่ยนใหม่’เป็นนโยบายที่รัฐบาลเวียดนามกำหนดขึ้นมาใช่ช่วงทศวรรษค.ศ.๑๙๘๐ ซึ่งนำไปสู่การปฏิรูปทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างกว้างขวาง จากเดิมเวียดนามเคยมีรูปแบบสังคมเป็นแบบเกษตรกรรมได้กลายมาเป็นสังคมพึ่งพาระบบการค้าและอุตสาหกรรมเป็นสำคัญ มีการพัฒนาเศรษฐกิจให้เป็นแบบทุนนิยมเสรีมากขึ้น ทำให้เวียดนามก้าวเข้าสู่การพัฒนาอย่างรวดเร็วแต่ในขณะเดียวกันผลของการพัฒนาบางส่วนยังได้คืบคลานผ่านเข้าไปยังชุมชนของคนกลุ่มจาม ทำให้คนกลุ่มจามที่มีวิถีชีวิตแบบจารีตต้องต่อสู้และปรับเปลี่ยนตัวเองเพื่อรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมให้หลงเหลือมากระทั่งปัจจุบัน
จากข้างต้นคุณฮูน วัน ฟุคจึงได้เข้ามาศึกษาในประเด็นของคนกลุ่มจามมุสลิมในเวียดนามใต้ว่าได้ต่อสู้และปรับตัวอย่างไรกับกระแสทุนนิยมที่ได้ถาโถมเข้ามาปะทะกับวิถีชีวิตของคนจามในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง
บริเวณภาคกลางของเวียดนามในปัจจุบันเป็นเมืองที่คนจามอยู่เยอะที่สุด คือ เมืองนิงห์ถ่วง เมืองบินห์ถ่วง ส่วนที่ภาคใต้คือเมืองอันยางที่อยู่ติดกัมพูชา นอกจากนี้ยังมีคนจามอยู่ในจังหวัดอื่นๆแต่ไม่มาก และแม้ว่าจะเป็นชนกลุ่มจามเหมือนกันแต่ก็มีความแตกต่างทางวัฒนธรรมอยู่เช่นกัน ซึ่งสามารถแบ่งเป็นกลุ่มหลักๆได้ ๔ กลุ่ม คือ
๑)กลุ่มจามยัตหรือฮารัต แปลว่า แท้ดั่งเดิม,ธรรมชาติบริสุทธิ์ ดังนั้นคนกลุ่มนี้จึงมีลักษณะเป็นจามแท้ๆ แบบดั่งเดิม ทั้งยังมีระบบความเชื่อระบบเดิม เช่น การบูชาเทวดา ต้นไม้ ผืนดิน และเวลาคนกลุ่มนี้เสียชีวิตจะใช้วิธีการฝัง ซึ่งยังไม่ได้รับอิทธิพลของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู ปัจจุบันจามกลุ่มนี้เหลือเพียงไม่ถึง ๒,๐๐๐ คน อยู่ที่เมืองนิงห์ถ่วง
๒)กลุ่มจามอาฮิเออร์เป็นกลุ่มจามทีหลัง คือ กลุ่มจามที่ยังไม่เปลี่ยนมาเป็นชาวมุสลิม โดยคนกลุ่มนี้จะได้รับอิทธิพลจากฮินดู ไม่รับประทานเนื้อวัว เมื่อคนกลุ่มนี้เสียชีวิตจะมีการเผา ทั้งยังมีการบูชาเทวบุรุษ เทวดา และบูชาพระอัลเลาะห์ด้วยเช่นกัน ซึ่งเป็นวิธีการรับเอาคติความเชื่อมาผสมผสาน โดยปัจจุบันคนกลุ่มนี้อาศัยอยู่กันมากที่เมือง เมืองนิงห์ถ่วง เมืองบินห์ถ่วง
![]() |
![]() |
|
จามมุสลิมเก่า (จามบานี) |
จามมุสลิมใหม่(จามอาซูแลม) |
๓)จามบานี หรือจามเอาวัล แปลว่าแรกและเร็ว ซึ่งเป็นชนกลุ่มแรกที่หันมานับถือศาสนาอิสลาม หรือที่มักถูกเรียกว่า‘บานิ’ ที่แปลว่า ลูกชายอัลเลาะห์ โดยอาศัยอยู่มากใน ๒ จังหวัด คือเมืองนิงห์ถ่วง เมืองบินห์ถ่วงเป็นการได้รับอิทธิพลของศาสนาอิสลามที่แตกต่างออกไป มีจำนวนผู้เชื่อถึงเกือบสี่หมื่นคนเป็นความเชื่ออิสลามแบบผสมผสาน คือ ทั้งแบบดั่งเดิมที่บูชาบรรพบุรุษ บูชาเทวดา มีความเชื่อแบบพราหมณ์ และนับถืออิสลาม แต่ไม่ถือศีลอด ไม่อ่านคัมภีร์อัลกุรอ่าน ไม่ทำละหมาดในวันศุกร์ และมัสยิดจะเปิดเฉพาะเดือนรอมฎอนเท่านั้น ซึ่งเป็นมุสลิมในลักษณะเฉพาะตัว ไม่ได้รับอิทธิพลจากการติดต่อกับมาเลเซียหรือโลกอาหรับแต่อย่างใด
๔)จามอาซูแลมหรือจามอิสลามมักอาศัยอยู่ในหลายจังหวัด เช่น อันยาง โฮจิมินห์ นิงห์ถ่วง บินห์ถ่วงมีจำนวนประมาณ ๒๕,๐๐๐ คน ซึ่งคนกลุ่มนี้จะปฏิบัติตนเคร่งครัดตามหลักศาสนาอิสลาม ละหมาดวันละ ๕ ครั้ง ถือศีลอดในเดือนรอมฎอน บริจาคซะกาต และแสวงบุญที่เมืองเมกกะ ดังนั้นจึงมีลักษณะความสัมพันธ์กับอิสลามโลกที่เป็นแบบสากลอย่างเน้นแฟ้น และปฏิบัติตัวเหมือนกับชาวมุสลิมที่อยู่ในประเทศไทย
ส่วนในด้านของภาษาจามมุสลิมที่ใช้ยังมีความแตกต่างออกไปในแต่ละพื้นที่เช่นกัน ซึ่งคนเวียดนามไม่สามารถฟังเข้าใจและคนจามในบางพื้นที่ก็ยังไม่เข้าภาษาเวียดนามกลาง ในขณะเดียวกันภาษาของคนจามยังมีลักษณะเฉพาะในแต่ละพื้นที่ ทำให้คนจามภาคกลางและคนจามภาคใต้สื่อสารกันไม่ค่อยเข้าใจ แต่ทางรัฐบาลก็ได้พยายามเข้ามาจัดการปัญหาในเบื้องต้นในการสื่อสาร โดยการเปิดช่องวิทยุขึ้นมาและมีการสร้างภาษาผสมผสานในการพูดออกอากาศทางสถานีวิทยุนี้ แต่จากการสอบถามความเห็นของคนจามบางกลุ่มในภาคใต้ของคุณฮูน วัน ฟุคแล้ว พบว่าคนจามบางคนฟังแล้วไม่เข้าใจหรืออาจเข้าใจบ้าง ประกอบกับคนส่วนใหญ่ไม่ค่อยฟังวิทยุในชีวิตประจำวันนัก ดังนั้นในการแก้ไขของรัฐบาลยังไม่สามารถขจัดปัญหาด้านการสื่อสารของชนในแต่ละกลุ่มได้จริง นอกจากนี้คนกลุ่มจามตามแม่น้ำโขงยังไม่มีภาษาเขียน ดังนั้นจึงใช้วิธีการนำเอาภาษายาวีจากมาเลย์มาใช้
![]() |
|
แผนที่แสดงพื้นที่ ๙ ชุมชนจามมุสลิมในเขตเจาด๊ก |
จากการศึกษางานวิจัยการปรับตัวและการเปลี่ยนแปลงของคนจามในดินแดนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงพบว่ากว่า๑,๔๐๐ คนอยู่จังหวัดอันยาง เขตเจาด๊กที่มีชายแดนติดกับประเทศกัมพูชา ซึ่งคนจามจะกระจายอยู่ ๙ จุดเกิดเป็นชุมชนจาม คือ คานห์บินห์ นอนฮอย โค๊กไตย วินห์โตรง ดาโป๊ค โจ๊ะปง ปูเฮียบ คานห์ฮวา และวินห์ฮานห์ แต่เมือปีค.ศ.๑๙๗๙ เมื่อเกิดปัญหาเขมรแดง ทำให้ชุมชนจาม ๓ ชุมชนที่อยู่เขตชายแดนเขมรได้รับผลกระทบ ดังนั้นจึงมีการอพยพไปตั้งถิ่นฐาน ณ ที่แห่งใหม่ โดยทั้ง ๙ ชุมชนจะมีมัสยิดเป็นของตัวเองเพื่อใช้เป็นศูนย์กลางพิธีกรรม เช่น แต่งงาน ทำศพ นอกจากนี้บางหมู่บ้านถ้ามีจำนวนคนเยอะอย่างหมู่บ้านโจ๊ะปงจะมีสุเหร่าอีกหลายแห่ง โดยคนจามจะมีลักษณะการตั้งถิ่นแบบกระจุกตัวตามถิ่นใครถิ่นมันไม่ได้คละกันกับชนกลุ่มอื่น แต่มีอยู่เพียง ๑ชุมชนเท่านั้น คือ หมู่บ้านโจ๊ะปงที่อยู่กันแบบผสมผสานทั้งคนจามและคนเวียดนาม
ลักษณะการตั้งบ้านเรือนของคนจามในเวียดนามใต้มี ๒ ลักษณะ คือ ๑) บ้านริมน้ำ ซึ่งเป็นบ้านที่ยื่นไปแนวตลิ่ง ส่วนใหญ่เป็นบ้านเรือนไม้ หรือเรือนไม่ไผ่ยกพื้น มุงหลังคาด้วยจาก ปักเสาเรือนบนตลิ่ง เชื่อมแต่ละบ้านด้วยสะพานไม้ ๒) บ้านบนบก โดยส่วนใหญ่เป็นบ้านไม้หรือชานก่ออิฐชนิดเดียวติดกันเป็นพืดตามแบบของบ้านเวียดนามโดยทั่วไป
![]() |
![]() |
|
คนจามมุสลิมในเวียดนามใต้นิยมตั้งบ้านเรือนอยู่ริมน้ำ และสร้างบ้านเป็นเรือนไม้ยกพื้นสูง |
ลักษณะพิเศษสำคัญของคนจาม คือ ค้าขายเก่ง ทำให้ในแต่ละบ้านมีการค้าขายกันเองภายในชุมชน ทำให้คนจามไม่ค่อยไปตลาด แต่ในขณะเดียวกันยังมีคนเวียดนามนำสินค้ามาขายในหมู่บ้านด้วยเช่นกันแต่จะไม่นำเนื้อหมูเข้ามา โดยอาหารการกินของคนจามในบริเวณปากแม่น้ำโขงจะแตกต่างจากคนเวียดนาม คือ มีการรับประทานข้าวเหมือนกัน แต่อาหารจามจะคล้ายอาหารไทยกับมาเลย์ และยังมีการนำมะพร้าวคั่วมาเป็นส่วนประกอบในการทำอาหารแบบภาคใต้ของไทย ในขณะที่คนเวียดนามจะไม่นิยมกินเผ็ด ในส่วนอาหารของคนจามระหว่างภาคยังมีความแตกต่างกันบ้าง เพราะคนจามที่ภาคกลางรับประทานหมูในขณะที่ภาคใต้ไม่กิน ด้วยเหตุนี้จึงทำให้คนจามจากภาคใต้ค่อนข้างลำบากในการกินเวลาเดินทางไปต่างพื้นที่ เพราะอาหารเวียดนามมีส่วนผสมของหมูค่อนข้างมาก
จากข้อมูลเบื้องต้นเป็นลักษณะของคนจามในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงทั่วไปที่ยังพบเห็นได้ในปัจจุบัน แต่สืบเนื่องมาจากหลังปีค.ศ.๑๙๘๖ เกิดนโยบายโด๋ยเหม่ยที่เปิดประเทศทำการค้าเสรี ทำให้วิถีเศรษฐกิจเปลี่ยนไป ส่งผลให้ภายนอกเข้ามาลงทุนมากขึ้น ซึ่งเข้ามาพร้อมสภาวะความเป็นสมัยใหม่ ทำให้วิถีชีวิตแบบจารีตดั้งเดิมของชาวจามต้องปรับตัวและเปลี่ยนแปลงไปกล่าวคือ
![]() |
|
อาชีพประมงของชาวจามมุสลิมที่นับวันจะมีลดน้อยลงเรื่อยๆ |
เดิมทีวิถีชีวิตคนจามส่วนใหญ่ในพื้นที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงนิยมประกอบอาชีพประมงโดยการจับปลา ซึ่งนอกจากใช้รับประทานกันเองในครอบครัวแล้วยังมีการนำไปค้าขายแลกเปลี่ยนในตลาดด้วย ซึ่งเป็นอาชีพที่ได้รับความนิยมมากในกลุ่มคนจามเมื่อ๓๐-๔๐ปีก่อนเมื่อสภาพทรัพยากรในสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงยังอุดมสมบูรณ์ แต่ในปัจจุบันทรัพยากรในแม่น้ำโขงมีลดน้อยลงอย่างมาก ซึ่งสาเหตุหนึ่งมาจากการเพาะปลูกพืชที่ยังใช้สารเคมีและทำคันดินในการปิดกั้นทางน้ำจึงมีผลกระทบต่อวงจรระบบนิเวศ ทำให้คนจามในการทำประมงหาปลาเพื่อเลี้ยงชีพกันในครอบครัวเป็นเรื่องที่ยากลำบาก กระทั่งในปัจจุบันมีคนจามเหลืออยู่ไม่กี่ครัวเรือนเท่านั้นที่ยังทำอาชีพประมงอยู่ ประกอบกับการเกิดอาชีพใหม่ขึ้นมา คือการเลี้ยงปลาชนิดต่างๆในกระชัง เช่น ปลาสวาย ปลาหมอ ปลาดุก เป็นต้น ทำให้ปัจจุบันคนจามหันมาซื้อปลารับประทานมากกว่าการออกเรือหาปลาเอง
ในส่วนอาชีพเกษตรกรรม เช่น การทำนายังพอมีอยู่บ้างแต่น้อยกว่าคนเวียดนาม เพราะมีที่ดินในการเพาะปลูกน้อย ประกอบกับการค้าขายสร้างรายได้ง่ายกว่าดังนั้นคนจามจึงนิยมขายที่นาและโอนกรรมสิทธิ์ให้คนกลุ่มอื่นทำเกษตรกรรมแทน เช่น ชาวเวียดนาม ชาวเขมร เป็นต้น
![]() |
![]() |
|
อาชีพทอผ้าเป็นหนึ่งในอาชีพนิยมของคนจามในอดีต แต่ปัจจุบันเหลืออยู่ไม่กี่หลังคาเรือนเท่านั้น |
ทั้งนี้การทอผ้าของคนจามยังเป็นอาชีพที่โดดเด่นด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงที่เวียดนามยังไม่มีการพัฒนาเทคโนโลยีการทอผ้าและผ้าจากต่างประเทศยังไม่เข้ามา ผ้าทอของคนจามที่มีลักษณะคล้ายผ้าคล้ายผ้าขาวม้าของไทยเป็นที่นิยมในหมู่ชาวเวียดนามเป็นอย่างมาก แต่พอย่างเข้าปีค.ศ.๑๙๙๐ เป็นต้นมาได้มีการพัฒนาด้านสิ่งทอมีผ้าสมัยใหม่เข้ามามากมาย ทำให้ผ้าของคนจามมีความนิยมลดน้อยลงไปเรื่อยๆ กระทั่งปัจจุบันเหลือจำนวนครัวเรือนที่ยังทอผ้าอยู่ไม่กี่หลังคา ซึ่งเป็นการทอผ้าในเชิงการท่องเที่ยวเพื่อให้นักท่องเที่ยวมาเยี่ยมชมมากกว่า ดังนั้นอาชีพทอผ้าจึงมีลดน้อยลง
ส่วนอาชีพในอดีตของคนจามที่ดูจะเข้าได้กับกระแสปัจจุบันมากที่สุดคงหนีไม่พ้นการค้า ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของคนจามมาตั้งแต่ยุคประวัติศาสตร์ โดยคนจามสมัยก่อนมักเดินเรือในพื้นที่สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง เพื่อนำผ้าไปขาย โดยในการเดินทางแต่ละเที่ยวอาจใช้เวลานานถึงสองสามเดือน ซึ่งอาจมีบางครัวเรือนที่อพยพกันไปทั้งบ้าน ทำให้หมู่บ้านมีคนอยู่น้อยในชั่วขณะหนึ่ง ซึ่งการค้าขายของคนจามในอดีตมักใช้เรือ แต่ในปัจจุบันได้พัฒนามาเป็นการเดินรถเพื่อใช้ในการขนส่ง และค้าขายสินค้าในทางบกเพื่อนำสินค้าไปขายยังตลาดหรือค้าขายในดินแดนห่างไกล
นอกจากการค้าขายในเวียดนามเองแล้ว ชาวจามยังเดินทางไปค้าขายยังประเทศต่างๆในดินแดนเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น เขมร ไทย มาเลย์ ซึ่งการค้าขายในมาเลย์เป็นที่นิยมมาก โดยเฉพาะในช่วงปีค.ศ.๑๙๗๕ – ๑๙๘๐ ที่มีคนจามอพยพเข้าไปทำงานที่มาเลย์เป็นจำนวนมาก เนื่องจากการเดินทางเป็นไปได้ง่ายกว่าประเทศแถบทางทะเลอื่นๆ แต่ในช่วงเวลาดังกล่าวเป็นการเข้าไปแบบผิดกฎหมาย ซึ่งบางคนอาจอยู่มาเลเซียนานกว่าทศวรรษจนกระทั่งลูกโตก็มี แต่ลูกของคนจามพวกนี้จะไม่สามารถเข้าเรียนได้เพราะยังเป็นการเข้ามาแบบผิดกฎหมายอยู่ โดยอาชีพส่วนใหญ่ที่คนจามนิยมเข้าไปทำในมาเลเชีย คือ ผู้หญิงมักเข้าไปทำงานเร่ขายเสื้อผ้า โดยการเดินทางเข้าไปค้าขายในพื้นที่ชนบทต่างๆ ในขณะที่ผู้ชายมักเข้าไปขายผลไม้ ขายไอศกรีม หรือรับจ้างเป็นช่างก่อสร้างและช่างไม้ แต่จะไม่ค่อยเข้าไปsทำงานในโรงงาน เพราะมีระบบการตอกบัตรซึ่งจำเป็นที่แรงงานต้องถูกกฎหมาย
ต้องยอมรับว่าในการเดินทางเข้าไปทำงานยังมาเลเซียผู้หญิงจามมักได้เปรียบกว่าผู้ชาย เนื่องจากมักได้รับการต้อนรับจากคนแปลกหน้าได้ง่ายกว่า ทำให้ปัจจุบันกลายเป็นว่าผู้ชายต้องอยู่บ้านเลี้ยงลูก และอาจทำการค้าภายในหมู่บ้านของคนจามเอง ซึ่งหากย้อนไปเมื่อ๒๐-๓๐ ปีก่อน ผู้หญิงจามมักเก็บตัวไม่ค่อยออกจากบ้าน ทำให้ผู้ชายกับผู้หญิงไม่ค่อยมีโอกาสได้เจอกันมากนัก กระทั่งในการแต่งงานในบางคู่ยังไม่เคยเจอหน้ากันเลยก็มี ดังนั้นพ่อแม่จะทำการจับคู่ให้มากกว่า แต่ปัจจุบันผู้หญิงกลับต้องออกจากบ้านมากขึ้น อันสืบเนื่องมาจากปัจจัยทางเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงไป
ในการเดินทางเข้าไปทำงานในมาเลเซียของคนจามภายหลังมานี้เมื่อเข้าสู่ปีค.ศ.๒๐๐๐ อาเซียนได้ร่างสัญญาข้อตกลงในการยกเลิกระบบวีซ่า เพื่อให้สามารถเข้าไปอย่างถูกกฎหมายโดยไม่ต้องขอวีซ่า แต่ใช้เพียงหนังสือเดินทางเท่านั้น ซึ่งจะได้รับสิทธิให้อยู่ในประเทศนาน ๓๐ วัน ทำให้คนจามบางส่วนเริ่มเข้าไปแบบถูกต้อง แต่ด้วยวันและเวลาที่มีอยู่อย่างจำกัดทำให้คนจามใช้วิธีการข้ามมาฝั่งไทยก่อนเมื่อครบกำหนดวันแล้วจึงข้ามกลับไปฝั่งมาเลเซียอีกครั้ง แต่เมื่อปีค.ศ. ๒๐๐๙ รัฐบาลมาเลเซียได้ออกกฎหมายใหม่ ทำให้ผู้ที่เข้ามาในมาเลเซียเมื่อหมดวีซ่าแล้วจะต้องเดินทางกลับประเทศตน เพื่อรับการประทับตราจากตำรวจตรวจคนเข้าเมืองจึงสามารถกลับเข้ามาใหม่ได้ ทำให้ในช่วงหลังมานี้คนจามประสบปัญหาในการประกอบอาชีพในมาเลเซียอย่างมาก เนื่องจากการเดินทางเข้าไปทำงานอาจไม่คุ้มกับค่าใช้จ่ายในการเดินทาง หรือไม่เช่นนั้นแล้วปัญหาการลักลอบเข้าเมืองแบบผิดกฎหมายของคนจามได้กลับมาเป็นปัญหาอีกเช่นเดิม
นอกจากการเข้าไปทำงานในมาเลเซียแล้วกลุ่มคนจามยังเดินทางเข้าไปศึกษาด้านศาสนาด้วย คือ ในปีค.ศ. ๑๙๖๐เริ่มมีคนจามไปเรียนที่มาเลย์เชีย โดยคนจามที่สามารถเข้าไปเรียนต่างประเทศได้นั้นจะต้องเรียนจบในระดับมัธยมศึกษาตอนปลายในเวียดนามก่อนและต้องไปเรียนเฉพาะศาสนาเท่านั้น ดังนั้นการส่งลูกหลานไปเรียนต่อที่มาเลเซีย จึงเป็นการคาดหวังของชุมชนในการกลับมาสอนศาสนา แต่ในความเป็นจริงแล้วคนส่วนใหญ่ที่กลับมามักแยกออกมาประกอบกิจการส่วนตัวเพื่อเลี้ยงตัวเองเป็นหลักหรืออาจมีบ้างครั้งคราวที่นักเรียนนอกกลุ่มนี้จะเข้ามาช่วยอธิบายหลักการในพระคัมภีร์อัลกุรอ่าน
ดังนั้นจากการเดินทางเข้ามาเลเซียของชนกลุ่มจามจึงทำให้เกิดศาสนาอิสลามสายใหม่ขึ้นมา ซึ่งมีความแตกต่างจากสายเก่าในหลายด้าน กล่าวคือ สายเก่ามักเชื่อตามคัมภีร์อัลกุลอ่าน ศาสดาและบูชาบรรพบุรุษ ทั้งยังมีการฉลองวันเกิดกับพระมุฮัมหมัด มีการฉลองวันครบรอบงานศพญาติ ในขณะที่สายใหม่จะมีความเคร่งครัดมากกว่าและไม่จัดงานฉลองแบบสายเก่า แต่จะมุ่งปฏิบัติตามหลักอัลกุรอ่านและศาสดาเท่านั้น ทั้งนี้ยังสามารถสังเกตได้จากลักษณะการคลุมผ้าของผู้หญิงจามอีกเช่นกัน ที่แม้จะเหมือนกันหมดแต่หากสังเกตแล้วจะพบว่ามุสลิมสายใหม่มักนิยมคลุมผ้าด้วยสีดำ ในขณะที่สายเก่าจะมุ่งเน้นที่ความสวยงามมากกว่า นอกจากนี้สิ่งที่คนนอกสามารถสังเกตความเป็นสายเก่าและสายใหม่ได้อย่างง่ายๆ คือ รูปแบบมัสยิด ซึ่งถ้ามีมัสยิดมีขนาดใหญ่จะเป็นของสายเก่า แต่ถ้าเป็นมัสยิดเล็กมักเป็นของกลุ่มใหม่ เนื่องจากมุสลิมสายใหม่ยังมีจำนวนน้อยอยู่ อย่างในเขตพื้นที่เจาด๊กที่มีชุมชมจามมุสลิม ๙ หมู่บ้าน พบว่ามีเพียง ๒ หมู่บ้านเท่านั้นที่มีสายใหม่เข้ามาคิดเป็นร้อยละ ๒๐ เท่านั้นจากมุสลิมจามในพื้นที่
![]() |
![]() |
|
ลักษณะมัสยิดของชาวมุสลิมกลุ่มใหม่จะมีขนาดเล็กและมีโดมเดียว |
ชาวจามมุสลิมร่วมกันประกอบพิธีกรรมในมัสยิด |
ตอนที่สายใหม่เข้ามาในชุมชนช่วงแรกพบว่ามีความขัดแย้งเกิดขึ้นระหว่างสายเก่าเช่นกัน โดยในช่วงทศวรรษค.ศ.๑๙๖๐ มุสลิมสายใหม่ได้เกิดความขัดแย้งกับผู้นำชุมชนหมู่บ้าน จนไม่สามารถสร้างความสามัคคีในการร่วมทำกิจกรรมต่างๆได้ กระทั่งในปีค.ศ.๑๙๘๐ ทางรัฐบาลได้เข้ามาจัดการไกล่เกลี่ย โดยแสดงให้เห็นถึงการยอมรับศาสนาทั้งสายเก่าและสายใหม่เป็นศาสนาที่ถูกต้อง รวมทั้งในความยุติธรรมและอาศัยความเป็นเครือญาติในชุมชน เพื่อสร้างความเข้าใจ และสร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันภายในชุมชนอีกครั้งหนึ่ง เช่น ในการประกอบพิธีศพของมุสลิมสายเก่า กลุ่มที่เป็นสายใหม่ก็เข้ามาร่วมในพิธี เป็นต้น
นอกจากการเข้ามาไกล่เกลี่ยปัญหาความขัดแยกระหว่างคนจามมุสลิมสายเก่าและสายใหม่แล้ว รัฐบาลยังได้พยายามสร้างความสัมพันธ์ระหว่างคนจามในแต่ละพื้นที่ให้เกิดขึ้น เนื่องจากก่อนหน้านี้คนจามที่ตั้งถิ่นฐานกระจายตัวอยู่ในเวียดนาม แม้จะเป็นคนกลุ่มจามเหมือนกันแต่ก็ไม่ได้มีการติดต่อสร้างความสัมพันธ์กันระหว่างภูมิภาค ดังนั้นรัฐบาลจึงพยายามสร้างกิจกรรมให้คนจามได้เข้ามามีส่วนทำร่วมกัน และเปิดพื้นที่ให้คนจามเหล่านี้แสดงออกทางวัฒนธรรมของชนเผ่าตนไม่ว่าจะเป็นจามมุสลิมสายเก่า จามมุสลิมสายใหม่ จามฮินดู และจามดั่งเดิม ซึ่งมีวัตถุประสงค์หลักคือ ต้องการเผยแพร่วัฒนธรรมจามให้คนจามแต่ละกลุ่มรับรู้ซึ่งกันและกัน เพื่อแสดงให้คนนอกรับรู้ด้วย และยังเป็นการส่งเสริมด้านการท่องเที่ยวอันสามารถสร้างรายได้ให้กับประเทศอีกทางหนึ่ง จึงกล่าวได้ว่าทางรัฐบาลเวียดนามไม่ได้เข้าไปแทรกแซงกิจการต่างๆของคนกลุ่มจามมากนัก ทั้งยังสนับสนุนให้คนกลุ่มจามรักษาอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของกลุ่มตนต่อไป
อย่างไรก็ตามด้วยสภาวะความเป็นสมัยใหม่ที่เข้ามาจากภายนอก และด้วยรูปแบบทางเศรษฐกิจของเวียดนามที่เปลี่ยนแปลงไปจึงทำให้ของคนจามในเวียดนามใต้หรือในเขตพื้นที่อื่นๆ ต้องปรับตัวเพื่อความอยู่รอดในสังคมสมัยใหม่นี้ โดยเฉพาะด้านการประกอบอาชีพที่เริ่มเปลี่ยนแปลงไปจากความนิยมในการทำประมง เพาะปลูก ทอผ้า หรืออาชีพอื่นๆได้หันมานิยมทำการค้าเป็นหลัก แต่หากมองในส่วนของโครงสร้างทางสังคมและวัฒนธรรมของคนจามแล้วถือได้ว่ามีการเปลี่ยนแปลงไปอย่างช้าๆตามยุคสมัย ดังจะเห็นได้จากคนจาม ๔ กลุ่มที่เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่มีพัฒนาการและเปลี่ยนแปลงไปตามแต่ยุคสมัยที่หลงเหลือมาแต่อดีตและดำเนินมากระทั่งปัจจุบัน
Credit : ภาพประกอบโดยคุณฮุน วัน ฟุค
|
|
วลัยลักษณ์ ทรงศิริ,จามบานี: มุสลิมดั้งเดิมแห่งเวียดนาม |
|
|
เหมือนพิมพ์ สุวรรณกาศ และวันใหม่ นิยม,สำรวจสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง |
|
|
ภาพเล่าเรื่อง: ชุมชนจามแห่งเมืองเจาด๊ก (หรือที่คนไทยเรียกว่า โชดก) |
|
|
DVD บรรยายสาธารณะคนจามที่เจาด๊กเวียดนามกับการปรับตัวในโลกสมัยใหม่ |
![]() |
Philip Taylor,Cham Muslims of the Mekong Delta: Place and Mobility in the Cosmopolitan.South-East Asia Publications Series,2007. |