ชาติตระการ เมืองต่อแดน

โบสถ์และพระธาตุทรงบัวเหลี่ยมแบบล้านช้าง วัดชาติตระการ อำเภอชาติตระการ จังหวัดพิษณุโลก

อำเภอชาติตระการ จังหวัดพิษณุโลก เคยโด่งดังอยู่พักหนึ่ง ด้วยเรื่องความขัดแย้งบ้านร่มเกล้าระหว่างไทย-ลาว ปัจจุบันอำเภอแห่งนี้กลายเป็นสถานที่ท่องเที่ยวทางธรรมชาติของพิษณุโลก ได้แก่ อุทยานแห่งชาติน้ำตกชาติตระการ และอุทยานแห่งชาติภูสอยดาว

ความเป็นมาของอำเภอชาติตระการนั้นเคยขึ้นกับอำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ทั้งสองเมืองล้วนแต่เป็นเมืองในหุบเขามีลำน้ำแควน้อยหล่อเลี้ยง แควน้อยมีต้นกำเนิดจากเทือกเขาเขตอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย อำเภอนครไทย จังหวัดพิษณุโลก ไหลผ่านอำเภอนครไทย วกขึ้นเหนือผ่านอำเภอชาติตระการ แล้วไหลลงมาบรรจบลำน้ำน่านในเขตอำเภอวัดโบสถ์ จังหวัดพิษณุโลก ดังนั้นเมืองพิษณุโลกแต่เดิมจึงมีชื่อว่า เมืองสองแคว เพราะมีแควน่านและแควน้อยนั่นเอง

ความสำคัญของเมืองในหุบเขาทั้งสอง คือมีหลักฐานทางโบราณคดีที่แสดงให้เห็นถึงเส้นทางการติดต่อระหว่างภาคเหนือตอนล่างกับภาคอีสานตอนบน หรือจะกล่าวอย่างง่ายๆ คือเส้นทางติดต่อของสุโขทัยกับเมืองเวียงจันทน์และหลวงพระบาง ตามที่ปรากฏในศิลาจารึกหลักที่ ๑ “..เบื้องตะวันออก รอด สรลวง สองแคว ลุมบาจาย สคา เท้าฝั่งของ เถึงเวียงจันทร์ เวียงคำเป็น ที่แล้ว..”

พระพุทธรูปไม้ในอุโบสถ์วัดชาติตระการ

เมืองนครไทยปรากฏร่องรอยว่าเป็นเมืองเก่ามีคูน้ำคันดินล้อมรอบสามชั้น มีพระพุทธรูปประทับนั่งแบบลพบุรี และเสมาหินแบบที่พบในภาคอีสาน แสดงให้เห็นว่าชุมชนในเขตนครไทยมีการติดต่อสัมพันธ์กับบ้านเมืองในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือตั้งแต่สมัยทวารวดีตอนปลายลพบุรี นอกจากหลักฐานพระพุทธรูปแล้ว พวกเครื่องถ้วยสังคโลก เครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงค์หมิง ไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐิแบบที่พบในภาคอีสาน ย่อมเป็นเครื่องยืนยันถึงการติดต่อในชั้นหลังลงมาเป็นอย่างดี

ในเขตชาติตระการไม่พบหลักฐานรุ่นเก่าแบบที่นครไทย หากพบแต่เครื่องถ้วยสังคโลก เครื่องถ้วยจีน ไหเนื้อแกร่งสมัยอยุธยาลงมา โดยเฉพาะไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐินั้นเป็นลักษณะทางวัฒนธรรมของล้านช้าง ซึ่งพบมากในเขตภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

การที่พบหลักฐานเครื่องปั้นดินเผาประเภทไหเนื้อแกร่งบรรจุอัฐิกระจายทั่วไปในเขตลุ่มน้ำแควน้อย ทำให้นักวิชาการบางท่านตีความว่า เป็นหลักฐานการเคลื่อนย้ายของคนลาวหรือพวกล้านช้างเข้ามายังลุ่มน้ำแควน้อยโดยผ่านมาทางด่านซ้าย จังหวัดเลย

ร่องรอยของกลุ่มล้านช้างในเขตชาติตระการรุ่นรัตนโกสินทร์ลงมา ยังปรากฏที่วัดชาติตระการ ในเขตตัวอำเภอชาติตระการ วัดแห่งนี้มีโบสถ์ขนาดเล็กและพระธาตุทรงบัวเหลี่ยมแบบล้านช้างอยู่ด้านหลัง และยังมีสิ่งน่าสนใจอีกอย่างหนึ่งคือ โรงสรงน้ำพระ เป็นอาคารหลังเล็กฝีมือช่างพื้นเมือง ผนังด้านข้างฉลุลาย ภายในเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ด้านบนมีกระบะไม้เจาะรู เมื่อน้ำไหลผ่านกระบะก็จะเป็นฝักบัวรดน้ำพระที่อยู่ด้านล่าง รางรดน้ำนั้นสอดเข้ามาใต้จั่วด้านหลัง   

โรงสรงน้ำพระที่วัดชาติตระการ

พิธีรดน้ำพระกระทำในงานบุญประเพณี ก็จะนำพระพุทธรูปไม้แกะสลักจากในพระอุโบสถ ๓ องค์ มาประดิษฐานยังโรงแห่งนี้ นับเป็นวัฒนธรรมที่เกี่ยวเนื่องมาจากทางล้านช้าง

แม้ว่าเมืองนครไทยและชาติตระการจะอยู่ในหุบเขาลุ่มน้ำแควน้อย แต่มีการติดต่อสัมพันธ์กับเมืองในลุ่มน้ำน่านและเมืองในเขตล้านช้าง ดังนั้นเมืองทั้งสองจึงเป็นเมืองต่อแดนระหว่างกลุ่มเมืองทั้งสอง

รายงานการสำรวจ : จดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ ฉ.๓๙ (พ.ย.-ธ.ค. ๒๕๔๕)