รูปทรงพระธาตุเมืองพิณก่อนการบูรณะ

“ศาลเจ้าปู่ลือคำหาญ  ลานอโศกประสานใจ  งามผ้าไหมกุดแห่ 

ศักดิ์สิทธิ์แท้พระธาตุเมืองพิณไหลหลั่งรินลำพะเนียงคู่เคียงใจ”

ในคำขวัญของอำเภอนากลาง จังหวัดหนองบัวลำภู มีการกล่าวถึงศาสนสถานที่สำคัญของอำเภอนั่นก็คือ พระธาตุเมืองพิณ มีประวัติการสร้างมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๒๑ ปัจจุบันยังคงมีองค์พระธาตุเมืองพิณและซากวิหารเก่าที่ชาวบ้านเชื่อว่าศักดิ์สิทธิ์ยิ่งนัก เป็นที่ศรัทธาของผู้คนที่อยู่ใกล้เคียงกับพระธาตุมาช้านาน แต่ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนรุ่นใหม่ในอำเภอเท่าใดนอกจากได้ยินในคำขวัญของอำเภอเท่านั้น

เพราะเหตุใดศาสนสถานที่สำคัญของอำเภอนากลางจึงไม่เป็นที่รู้จักของชาวนากลางเอง เป็นประเด็นสำคัญที่หน่วยงานทางภาครัฐและภาคการศึกษาในท้องถิ่นน่าจะให้ความสนใจมากกว่าที่เป็นอยู่

วัดพระธาตุเมืองพิณตั้งอยู่ในท้องที่บ้านโนนธาตุ ตำบลฝั่งแดง อำเภอนากลาง จังหวัดหนองบัวลำภู เป็นศาสนสถานที่เป็นที่เคารพของพุทธศาสนิกชนโดยรอบ เดิมทีบริเวณวัดพระธาตุเมืองพิณนี้เป็นวัดร้างชาวบ้านร่ำลือกันว่าเป็น “ที่เข็ดที่ขวาง” หรือเป็นพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์มีเจ้าที่เทวดารักษาใครล่วงล้ำเข้ามามักจะเจ็บไข้ได้ป่วยอยู่เสมอ หลังจากปี พ.ศ. ๒๔๙๐ มีพระธุดงค์กรรมฐานสายพระอาจารย์มั่น ภูริทตฺโตเข้ามาปักกลดเจริญภาวนา เรื่องความเข็ดความขวางก็ลดลง ชาวบ้านมีศรัทธาจึงสร้างเป็นวัดขึ้นมา ปัจจุบันมีพระครูเจติยาภิวัฒน์เป็นเจ้าอาวาสและเป็นเจ้าคณะอำเภอนากลางด้วย

พระธาตุเมืองพิณ เดิมเป็นพระธาตุทรงบัวแปดเหลี่ยม ศิลปะล้านช้าง อยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรม ต่อมาพระสงฆ์และชาวบ้านจึงได้ร่วมกันบูรณะเพื่อเสริมความมั่นคงป้องกันการพังทลาย จึงทำให้พระธาตุมีรูปทรงแปลกตา ทรงขวดหรือทรงลูกปืนแตกต่างจากพระธาตุอื่นๆ นอกจากจะมีพระธาตุเมืองพิณแล้ว  ยังมีซากวิหารก่ออิฐสอดินอยู่ด้านตะวันออกของพระธาตุและศิลาจารึกทำด้วยหินทราย กล่าวถึงการสร้างวิหารหลังนี้อยู่ด้านหน้าของซากวิหารด้วย ใกล้องค์พระธาตุยังมีศาลปู่พระธาตุที่ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นที่สิงสถิตของปู่พระธาตุหรือเทวดาอารักษ์ผู้รักษาองค์พระธาตุ เวลาชาวบ้านมีเรื่องเดือดเนื้อร้อนใจก็จะมาทำพิธีขอพรจากปู่พระธาตุที่ศาลนี้ ซึ่งสะท้อนให้เห็นการผสมผสานของความเชื่อเรื่องผีกับพระที่ยังคงอยู่ควบคู่กันในสังคมชนบทอีสานได้เป็นอย่างดี

ศาสนสถานพระธาตุเมืองพิณมีความสำคัญมากในครั้งอดีตเรื่อยมาจนถึงเมื่อประมาณ ๓๐ ปีที่ผ่านมา ความสำคัญของพระธาตุเมืองพิณเริ่มมีน้อยลงเพราะสภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนโดยรอบ รวมทั้งปัจจัยแวดล้อมอีกหลายๆ อย่างจากอดีต เคยมีการทำพิธีขอขมาและบวงสรวงขอพรพระธาตุก่อนที่จะลงมือทำนาในฤดูฝน

พระธาตุเมืองพิณมิได้เป็นเพียงพระธาตุเจดีย์เนื่องในพระพุทธศาสนาเท่านั้น ในอดีตชาวบ้านยังให้ความเคารพในฐานะเป็นหลักเมืองที่สิงสถิตของมเหศักดิ์เทวดาอารักษ์ผู้ที่สามารถจะอำนวยคุณและโทษให้แก่บ้านเมือง ดังนั้นชาวบ้านที่อยู่ในหมู่บ้านใกล้เคียงก็จะเดินทางมาทำพิธีขอขมาและบวงสรวงขอพรพระธาตุก่อนที่จะลงมือทำนาในช่วงเดือน ๖ ตามจันทรคติของทุกปี โดยนำสิ่งของเครื่องใช้เงินทองข้าวเปลือกข้าวสารกองบุญกองบังที่ได้จากการรวบรวมของครัวเรือนในหมู่บ้านมาถวายเป็นพุทธบูชาและบวงสรวง

ชาวบ้านในชุมชนเหล่านี้เชื่อว่าตนเองคือลูกพระธาตุหรือข้อยข้าพระธาตุเมืองพิณ เหมือนมีคำสั่งให้มีหน้าที่ดูแลปฏิบัติบูชาต่อองค์พระธาตุ ซึ่งจะได้รับความคุ้มครองจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในองค์พระธาตุและมเหศักดิ์หลักเมืองที่สิงสถิตอยู่ อันเป็นลักษณะแนวความเชื่อของผู้คนที่อยู่ในสถานที่ที่มีปูชนียสถาน ปูชนียวัตถุที่สำคัญ มีความศักดิ์สิทธิ์และมีความเก่าแก่

เขตข้อยข้าพระธาตุเมืองพิณมีอยู่หลายหมู่บ้านด้วยกันทั้งในเขตอำเภอนากลาง ศรีบุญเรือง และอำเภอเมืองหนองบัวลำภู รวมแล้วกว่า ๓๐ หมู่บ้าน การจัดพิธีบวงสรวงบูชาพระธาตุชาวบ้านในแต่ละหมู่บ้านจะนัดแนะวันในการเดินทางมาประกอบพิธีพร้อมกัน ในวันนั้นก็จะมีการเข้าทรงและชุมนุมฟ้อนผีกันทั้งวัน มีการพยากรณ์น้ำท่าฟ้าฝน ชีวิตคนสัตว์ รวมถึงเหตุการณ์ต่างๆ ที่จะเกิดขึ้นในแต่ละปี แต่ในปัจจุบันวัฒนธรรมความเชื่อเรื่องข้อยข้าพระธาตุเริ่มหายไปเหลือเพียงไม่กี่หมู่บ้านที่ยังคงเดินทางมาบวงสรวงอยู่ แต่ก็ไม่มีพิธีรีตองยิ่งใหญ่อย่างแต่ครั้งเก่าก่อน

รูปทรงพระธาตุเมืองพิณในปัจจุบัน  หลังการบูรณะโดยพระสงฆ์และชาวบ้าน (ภาพ : ชุลีพร แสนคำ)

ด้วยสภาพทางเศรษฐกิจในปัจจุบันบังคับให้แต่ละหมู่บ้านเหลือแต่ผู้สูงอายุกับเด็ก และเยาวชนวัยหนุ่มสาว ส่วนรุ่นพ่อรุ่นแม่หรือวัยกลางคนก็ไปประกอบอาชีพต่างถิ่น นานๆ ครั้งถึงจะกลับมาที่บ้านส่งแต่เพียงเงินเท่านั้นมาจุนเจือครอบครัว เยาวชนรุ่นใหม่อ้างด้วยไม่มีเวลาจากการที่ไปเรียนหนังสือ สภาพสังคมของวัยรุ่นในท้องถิ่นเริ่มเปลี่ยนแปลงไปจากอดีตที่รุ่นก่อนๆ เคยไปมาหาสู่ไปเอาบุญ หรือร่วมงานบุญในหมู่บ้านใกล้เคียง หรือแม้แต่การพบปะกันในงานบวงสรวงพระธาตุ  ปัจจุบันวัยรุ่นในแต่ละหมู่บ้านจับกลุ่มกันเป็นอันธพาลแล้วยกพวกตีกันกับวัยรุ่นในหมู่บ้านใกล้เคียง สร้างปัญหาเป็นอย่างมากในเขตชุมชนข้อยข้าพระธาตุเมืองพิณและท้องถิ่นอื่นๆ  คนจากหมู่บ้านหนึ่งไม่สามารถเดินทางผ่านหรือไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่งได้ ขาดการติดต่อกันของคนวัยเดียวกันเพราะต่างฝ่ายต่างจ้องจะทำร้ายหรือเล่นงานกัน ส่งผลให้เกิดปัญหาที่ผู้ใหญ่ยังมองไม่เห็นหนทางแก้ไขในปัจจุบันและในอนาคตในงานบุญประเพณีหรือกิจกรรมทางสังคมที่เคยมีการเดินทางไปช่วยงานกันไปเอาบุญร่วมกันก็เริ่มจางหายไป

ถ้าหากไม่รีบปลูกจิตสำนึกและรีบปรับตัวปรับสภาพสังคมเสียตั้งแต่วันนี้ โดยที่ทางผู้หลักผู้ใหญ่ในท้องถิ่นต้องเป็นตัวอย่างที่ดีและควบคุมพฤติกรรมที่นอกลู่นอกทางของคนในชุมชนของตนให้อยู่ในกฎระเบียบทางสังคมให้ได้

การฟื้นฟูประเพณีการบวงสรวงบูชาพระธาตุเมืองพิณขึ้นมาอีกครั้ง น่าจะเป็นวิธีการสำคัญในการสร้างความสมานสามัคคีของคนในท้องถิ่นกลับมาได้อีกครั้ง เพราะทุกคนยังมีความศรัทธาต่อองค์พระธาตุเมืองพิณไม่เสื่อมคลาย นอกจากจะเป็นการรักษาวิถีธรรมเนียมโบราณเอาไว้ ยังสามารถพัฒนาไปสู่การส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมได้อย่างเหมาะสม

โครงการจัดตั้งอุทยานการศึกษาภูมิปัญญาและประวัติศาสตร์ท้องถิ่นหนองบัวลำภู “สวนสามแสน”

หมายเหตุจากผู้อ่าน : จดหมายข่าวมูลนิธิเล็ก-ประไพ วิริยะพันธุ์ ฉ.๙๒ (ต.ค.-ธค. ๒๕๕๔)