งานไหว้พระจันทร์ ที่ชุมชนเจริญไชย  19 กันยายน 2556 ปีนี้ งานไหว้พระจันทร์มีชุมชนชาวไทยเชื้อสายจีนหลายแห่งได้จัดงานไหว้พระจันทร์ และเชิญชวนประชาชนผู้สนใจเข้าร่วมงานโดยมีกิจกรรมให้เข้าร่วมได้ตามความสนใจ เรื่องราวของเทศกาลเทศกาลไหว้พระจันทร์แต่ดั้งเดิมเล่ากันสืบต่อมาดังนี้

ประเพณีไหว้พระจันทร์  中秋节
 

                วันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 ตามปฏิทินจันทรคติจีน เป็นช่วงกลางของฤดูใบไม้ร่วง ถือเป็น"วันจงชิว" (Zhong Qiu) แปลว่า "กลางฤดูใบไม้ร่วง" หรือ "วันไหว้พระจันทร์" ซึ่งเป็นประเพณีที่ชาวจีนถือปฏิบัติสืบต่อกันมานับพันปี ใน "วันจงชิว" ชาวจีนจะให้ความสำคัญกับเรื่องการอยู่พร้อมหน้ากันของสมาชิกในครอบครัว ร่วมชมจันทร์เพ็ญที่ทอแสงนวลและอธิษฐานขอให้มีความกลมเกลียวและผาสุกในครอบครัว

               ความเป็นมาที่เก่าแก่ที่สุดของวันไหว้พระจันทร์นั้นมาจากพิธีเซ่นไหว้พระจันทร์ในสมัยโบราณของจีนหนังสือโบราณบันทึกไว้ว่า คำว่า "จงชิว" (Zhong Qiu) นี้ปรากฏขึ้นครั้งแรกเมื่อกว่า 2,000 ปีก่อน สมัยนั้นมีพระราชพิธีเซ่นไหว้พระจันทร์ในฤดูใบไม้ร่วงโดยพระเจ้าแผ่นดิน ทั้งนี้ก็เนื่องจากว่า ในทัศนะของคนโบราณนั้น หากพระจันทร์ไม่มอบน้ำค้างให้แก่โลก และหากไม่มีจันทร์เสี้ยวและจันทร์เพ็ญมาช่วยคำนวณเวลาทำนาแล้ว ก็ไม่มีทางที่จะเก็บเกี่ยวผลผลิตได้อุดมสมบูรณ์ 月坛 "เยว่ถาน" (Yue Tan) หรือ "หอบวงสรวงพระจันทร์" ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมที่มีชื่อเสียงของกรุงปักกิ่งก็เป็นสถานที่ที่ใช้ประกอบ พิธีเซ่นไหว้พระจันทร์ของกษัตริย์จีนโบราณ

               อย่างไรก็ตาม ข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับต้นกำเนิดของเทศกาลนี้ยังคงไม่เป็นที่ปรากฏแน่ชัด หนึ่งในเรื่องที่เล่ากันและเป็นที่รู้จัก เกิดขึ้นเมื่อสมัยมองโกลเข้ามาปกครองแผ่นดินจีน เมื่อชาวมองโกลกดขี่ข่มเหงและทำร้ายชาวจีนอย่างโหดเหี้ยม และเพื่อควบคุมดูแลชาวจีนอย่างใกล้ชิด ชาวมองโกลจึงส่งทหารของตนไปประจำอยู่ในบ้านของชาวจีนครอบครัวละ 1 คน ชาวจีนทุกครัวเรือนต่างต้องเลี้ยงดูทหารมองโกล 1 คน ต่อมาท่านหลิวปั๋วเวิน คิดได้วิธีหนึ่ง คือ ให้นำกระดาษเขียนข้อความ แล้วสอดไส้ไว้ในขนมที่ทำขึ้น เรียกร้องให้ชาวจีนทุกคนลงมือสังหารทหารมองโกลที่ประจำอยู่ในบ้านของตน อย่างพร้อมเพรียงกันในวันเพ็ญเดือน 8 ทำให้สามารถโค่นล้มอำนาจการปกครองของมองโกลในที่สุด

การจัดโต๊ะไหว้พระจันทร์

โต๊ะไหว้พระจันทร์

                ประเพณีไหว้พระจันทร์นั้นนอกจาก ประเทศไทยแล้ว ประเทศอื่นๆทั่วโลกที่มีชน ชาวจีนไปตั้งถิ่นฐาน ก็จะปฏิบัติเช่น เดียวกัน คือทุกปีในวันขึ้นสิบห้าค่ำเดือนแปด ชาวจีนจะตั้งโต๊ะจัดของสักการะบูชาพระจันทร์ เพื่อเป็น การขอพรให้กับครอบครัวและให้กับชีวิตของ ตนเอง ของแต่ละอย่างบนโต๊ะก็จะมีความหมาย ต่างๆ กันไปหากวิธีการจัดโต๊ะของแต่ละประเทศแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับสิ่งของที่หาได้และผลไม้ ในประเทศที่มีซึ่งโดยปรกติก็จะไม่ฟันธงกำหนด ตายตัว หากแต่ผลไม้ที่ใช้ก็จะเน้นให้เป็นผลกลมเพื่อ ความกลมกลึงของชีวิตและหมายถึงความกลมของ พระจันทร์

โต๊ะไหว้พระจันทร์

                แต่ที่จะขาดไม่ได้เลยคือขนมไหว้พระจันทร์ ซึ่งจะเป็นขนมอบใส่ไส้ผลไม้กวนหรือถั่วแดงกวน เม็ดบัว และไข่เค็มเฉพาะไข่แดง สิ่งของอย่างอื่นๆ บนโต๊ะก็จะประกอบไปด้วยสิ่งละอันพันละน้อย ที่มีความ หมายแตกต่างกันไปอย่างเข่น ขนมอี้ ซึ่งเป็นแป้งลูกกลมๆสีแดงสดใสใส่ในน้ำเชื่อมหวาน ซึ่งเปรียบเหมือนชีวิตที่หวานสดชื่น

                ขนมโก๋ ที่เป็นแป้งหวานสีขาว รูปทรงต่างๆ ลวดลายสวยงามเพื่อเป็นการขอผิว พรรณที่ขาวสวย ผลไม้ต่างๆ 5 ชนิดที่มีผลกลม เหมือนพรที่ขอเพื่อให้ชีวิตสุขสดชื่นรวมไปถึง ชีวิต ครอบครัวที่มีความสุขความสามัคคี ในบ้านเจดีย์น้ำตาล เป็นตัวแทนของ ปราสาทแห่งสวรรค์ถั่วหวานขนมหวาน เคลือบน้ำตาล ขนมเปี๊ยที่มีอักษรมงคล ประทับสีแดงอยู่กลางขนม ของประดับอื่นๆ ก็จะมีกระดาษรูปเซียน 8 องค์ คำกลอนต่างๆ ในกระดาษสีแดงสดใส เทียนดอกใหญ่ สีแดงที่เขียนคำขอพรไว้ กิ่งหลิว ดอกไม้สีสัน สดสวยอ้อยต้นโตเพื่อนำมาทำ เป็นซุ้มประตู โคมไฟลวดลายงามตา

กระดาษไหว้พระจันทร์

                สิ่งสำคัญที่ใช้ในการประกอบพิธีไหว้พระจันทร์อีกอย่างหนึ่งนั้น คือกระดาษเงินกระดาษทองซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของเทศกาลนี้  เพราะจะมีการจัดทำอย่างสวยงาม มีขนาดใหญ่  มีหลากหลายรูปแบบให้เลือกซื้อเลือกหา  จึงทำให้วันไหว้พระจันทร์เรียกได้อีกอย่างว่าเทศกาลไหว้กระดาษเงินกระดาษทอง
 

               เนี้ยเก็ง  หมายถึงวังของเจ้าแม่กวนอิมนั่นเอง  มีการทำออกมาจำหน่ายหลายขนาด และวังเจ้าแม่ฯมักตั้งอยู่บนน้ำ  คือ  ฐานของวังจะทำเป็นกล่องเหมือนตู้ปลา  บางเจ้าจะประดับด้วยปลาเงินปลาทอง ซึ่งเป็นลวดลายที่มีความหมายมงคล  คนจีนเรียกลายนี้ว่า “กิมเง็กมั้วตึ๊ง”  แปลว่า “เงินทองไหลมาเต็มฟ้า” บางร้านอาจประดับด้วยปลาทะเล เพื่อแสดงว่าเจ้าแม่น่าจะอยู่ในทะเล เพราะตามตำนาน วังเจ้าแม่จะอยุ่บนเกาะโปตละโลกา ซึ่งอยู่กลางทะเลใต้  แต่ไม่ว่าจะประดับด้วยปลาอะไร คำว่าปลาที่คนจีนออกเสียงว่า “ฮื้อ”นั้นจะมีวลีที่เป็นมงคลว่า  “นี้นี้อู่ฮื้อ” แปลว่า  ให้มีเหลือกินเหลือใช้นั่นเอง เอกลักษณ์อีกอย่างหนึ่งของวังเจ้าแม่กวนอิมคือ ไม่ว่าจะทำขนาดใดก็ตามจะต้องมีภาพเจ้าแม่ฯ  และเทพโป๊ยเซียน โดย 2 องค์จะประจำที่ประตูวัง  ที่เหลือจะไปอยู่บนหลังคาหรือไม่มีเลยก็ได้ อีกอย่างคือกระดาษเงินกระดาษทองลายโป๊ยเซียนเป็นแผ่นกระดาษเงินกระดาษทองที่มีลายเทพโป๊ยเซียน และมีองค์เจ้าแม่ฯ อยู่เป็นประธานสูงสุด  ผู้ขายจะเรียกว่า  “โป๊ยเซียนเตี๋ย”

เนี้ยเก็ง หรือ วังของเจ้าแม่กวนอิม

                กิมก่ง  หมายถึง กระดาษเงินกระดาษทองที่ประดิษฐ์เป็นโคมสวยงาม

                อ้วงมึ้ง  ประดิษฐ์โดยการเรียงร้อยเป็นเส้นๆ เพื่อทำเป็นม่านเป็นการเปิดประตูสวรรค์และเพื่อเป็นการต้อนรับเจ้าแม่กวนอิม

                โป๊ยเซียนเต้า หมายถึง ถังเงินถังทองคู่ใหญ่  เพื่อรับเงินทอง

                ตั่งปอเกี้ย  หมายถึงเงินทอง

                ที้ยงเถ้าจี้ ใช้ไหว้คู่กับโป๊ยเซียนเตี๋ย  หมายถึงเงินทอง
 

                การตั้งโต๊ะจะต้องตั้งให้เรียบร้อยก่อนพระจันทร์จะลอยสูงเกินขอบฟ้า และเก็บก่อนที่พระจันทร์จะเลยหัวไปหรือเมื่อเทียนดอกใหญ่ดับลง หันโต๊ะไปทางทิศตะวันออก โดยเริ่มด้วยซุ้มประตูที่ทำจากต้นอ้อยผูกโคมไฟ ไว้กับต้นอ้อยให้สวยงามวางกระถางธูป เทียนไว้ด้าน หน้าสุด ดอกไม้วางไว้สองข้าง ขนมอี้ใส่ถ้วยแล้วแต่ พื้นที่บนโต๊ะจะอำนวย 5 - 8 ถ้วยก็ได้วางถัดมา แล้วนำเจดีย์น้ำตาลวางไว้สองข้างถัดจาก ขนมอี้ ขนมเปี๊ยใส่ จานจัดไว้ถัดมา ใต้เจดีย์อาจนำคำกลอนในกระดาษ แดงมาวางก็ได้ผลไม้ 5 ชนิดจัดวางตาม ความ สวยงาม ต่อด้วยขนมไหว้พระจันทร์ที่จัดเป็น เรียงชั้นๆ ขนมโก๋ และขนมหวานเคลือบน้ำตาลต่างๆ รอบโต๊ะวางประดับประดาด้วยกระดาษลวดลายต่างๆ ที่มี อย่างไรก็ดีการจัดตั้งโต๊ะนั้นไม่ตายตัวเสมอไป แล้วแต่ใครมีวิธีการที่ ต่างกันไปเน้นความสวยงามเป็นหลัก ใครคิดว่าจัดอย่างไรจึงจะสวยงามที่สุดก็จัดกันตามนั้น

          ทุกวันนี้วันไหว้พระจันทร์มีความหมายที่ เปลี่ยนไปแล้ว สำหรับบางคน ในวันนี้เป็นวันที่ครอบครัว ซึ่งได้ห่างจากกันไป ลูกสาวที่แต่งออกจากบ้าน บุตรหลานที่ โยกย้ายออก ไปมีบ้านใหม่ ก็จะกลับมาเยี่ยมเยี่ยนให้พร้อม หน้าพร้อมตา กินขนมหวาน ชมพระจันทร์ในคืนที่มี ความสุกสว่างกลมโตที่สุดในรอบปี การไหว้พระจันทร์เป็นการขอพร และมีความเชื่อว่าหากไหว้ได้ถูกต้องตามธรรมเนียมจะทำให้ร่ำรวยยิ่งๆขึ้น

          ในประเทศจีนภายหลังการปฏิวัติวัฒนธรรมทำให้เทศกาลต่างๆ เลือนหายไป แต่ปัจจุบันได้มีความพยายามรื้อฟื้นเทศกาลไหว้พระจันทร์กลับขึ้นมาอีกครั้ง สถานีโทรทัศน์จีนได้มาเก็บข้อมูลเทศกาลไหว้พระจันทร์  เครื่องใช้  วิธีการไหว้  และความหมายของเครื่องไหว้ในประเทศไทย

          โดยเฉพาะจากชุมชนเจริญไชยเป็นแหล่งสำคัญ เนื่องจากชุมชนเจริญไชยเป็นชุมชนชาวไทยเชื้อสายจีนที่ขายกระดาษไหว้เจ้าและสินค้าประเพณีจีนที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย และบรรพบุรุษชาวจีนของชุมชนเจริญไชยได้อพยพออกจากประเทศจีนก่อนช่วงปฏิวัติวัฒนธรรม เมื่อมาตั้งรกรากในประเทศไทยจึงสืบทอดความรู้ วัฒนธรรมและขนบธรรมเนียม  ประเพณีเป็นมรดกของวิถีชีวิตต่อเนื่องตลอดมา 

บรรยากาศงานเสวนา	จุดลงทะเบียน

              วันที่ 19 กันยายน  2556  งานไหว้พระจันทร์ที่ชุมชนเจริญไชยปีนี้จัดขึ้นเป็นปีที่ 4  พร้อมงานเปิดตัวหนังสือ บันทึกเจริญไชย:  คนจีนสยาม ชุมชนเจริญไชยได้เชิญชวนประชาชนผู้สนใจเข้าร่วมงานทุกปีไม่ว่าจะเป็นคนเชื้อชาติใดๆ โดยบรรยากาศในงานเป็นกันเองเสมือนชุมชนเป็นเจ้าของบ้านเชื้อเชิญแขกมาเยี่ยมเยียนในเทศกาลสำคัญ  

              เมื่อเลี้ยวเข้าซอยเจริญกรุง 23 ก็จะพบกับโต๊ะลงทะเบียน โต๊ะขายหนังสือ บันทึกเจริญไชย:คนจีนสยามและเสื้อยืดสกรีนชื่อชุมชน เข้าไปในชุมชนจะพบกับซุ้มอาหารหลากหลายที่ชาวชุมชนเตรียมไว้ต้อนรับ ทั้งรังนก  ก๋วยเตี๋ยว  กระเพาะปลา ไอศกรีม เครื่องดื่มแบบไม่อั้นและไม่มีค่าใช้จ่าย เลี้ยวซ้ายพบพิพิธภัณฑ์ “บ้านเก่าเล่าเรื่อง” เป็นพิพิธภัณฑ์ที่จัดนิทรรศการแสดงวิถีชีวิตของคนจีนอพยพที่เข้ามาอยู่ในประเทศไทยในสมัยก่อน  ซึ่งเป็นพิพิธภัณฑ์ชุมชนที่จัดทำขึ้นด้วยคนในชุมชนเอง สะท้อนชีวิตของคนจีนอพยพที่เข้ามาทำงานในประเทศไทยในสมัยก่อน  ห้องแถวหนึ่งห้องมีครอบครัวชาวจีนแบ่งเช่าอาศัยอยู่มากกว่า 4 ครอบครัว  ต้องอดทน  อดออม ขยันหมั่นเพียรมากเหลือเกินกว่าจะสามารถขยับขยาย  สร้างฐานะให้มั่นคงได้ 

              ชุมชนเจริญไชยอยู่ในซอยเจริญกรุง 23  ข้างวัดมังกรกมลาวาส  เป็นชุมชนที่เป็นห้องแถวก่ออิฐถือปูนสองชั้นก่อสร้างในสมัยรัชกาลที่ 5 และเป็นชุมชนชาวไทยเชื้อสายจีนที่ได้รับผลกระทบจากโครงการรถไฟฟ้าสีน้ำเงิน  ซึ่งเป็นรถไฟฟ้าใต้ดินที่จะมีการก่อสร้างสถานีรถไฟฟ้าสถานีรถไฟฟ้าวัดมังกรกมลาวาสซึ่งจะมีทางขึ้นลงรถไฟฟ้าตรงหน้าชุมชน ทำให้มูลค่าที่ดินในชุมชนพุ่งขึ้นอย่างรวดเร็ว ประกอบกับผังเมืองรวมกรุงเทพมหานคร ฉบับใหม่ที่ประกาศใช้เดือนพฤษภาคม 2556 ซึ่งเป็นกฎหมายจัดโซนนิ่งการใช้พื้นที่และสิ่งก่อสร้างของกรุงเทพมหานครอนุญาตให้สร้างสิ่งก่อสร้างขนาดใหญ่ภายในรัศมี 500 เมตรรอบสถานีรถไฟฟ้า จากเดิมที่ไม่สามารถสร้างอาคารขนาดใหญ่ได้ (เช่นโรงแรมสร้างได้ไม่เกิน 80 ห้อง) ก็สามารถสร้างศูนย์การค้า โรงแรม และอื่นๆ ที่ให้ผลตอบแทนต่อพื้นที่สูงกว่าการให้ชาวบ้านเช่าทำมาหากินและอยู่อาศัย   

              เมื่อเริ่มมีวางแผนสร้างรถไฟฟ้าผ่านชุมชนก็ทำให้เจ้าของกรรมสิทธ์พื้นที่ตามกฎหมายคือมูลนิธิจุมภฏ-พันธุ์ทิพย์ (บริพัตร) ยุติสัญญาเช่ากับชาวชุมชนเจริญไชย จนปัจจุบันเจ้าของกรรมสิทธิ์พื้นที่ของชุมชนเจริญไชยคือมูลนิธิจุมภฏฯ และสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ได้จัดตั้งบริษัทร่วมทุนขึ้นมาเพื่อพัฒนาพื้นที่ก็ไม่ได้ให้ความชัดเจนเกี่ยวกับอนาคตของชาวชุมชนเจริญไชยแต่อย่างใด

ผู้อาวุโสในชุมชนนำไหว้พร้อมแขกรับเชิญ
 

              แต่เดิมชุมชนเจริญไชยมีจุดเริ่มต้นจากความเจริญรุ่งเรืองของประเทศในสมัยรัชกาลที่ 4 ทรงสร้างถนนสมัยใหม่ขึ้นคือถนนเจริญกรุงเพื่อรองรับการเจริญเติบโตของประเทศในขณะนั้น พอถึงสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีพระราชดำริให้สร้างตึกแถวเลียบถนนเจริญกรุง ซึ่งเป็นการผสมผสานเทคโนโลยีการก่อสร้างยุคใหม่กับภูมิปัญญาทางสถาปัตยกรรม  ตึกแถวเจริญไชยจึงมีช่องแสงที่ทำให้แสงสว่างธรรมชาติส่องลงมาได้ และมีเทคนิคสลักล็อคประตูด้วยไม้กลมยาวแทนบานประตูเฟี้ยม

              ชุมชนเจริญไชยมิใช่แค่อาคารเก่าแก่ที่เคยมีสถาปัตยกรรมงดงาม แต่เป็นวิถีชีวิต มีวัฒนธรรม  เอกลักษณ์และอัตลักษณ์ที่ชัดเจนและมีคุณค่า มิใช่แค่บ้านเก่าเล่าเรื่องที่เป็นพิพิธภัณฑ์ แต่ตัวชุมชนนั้นเองที่เป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิต เป็นแหล่งวัฒนธรรมที่ทำหน้าที่สะท้อนเรื่องราวในอดีตมาถึงปัจจุบัน เป็นสถานที่ที่มีจิตวิญญาณของชาวไทยเชื้อสายจีนอย่างเต็มเปี่ยม

              ภายในชุมชนที่ได้หล่อหลอมประเพณีวัฒนธรรมของสองเชื้อชาติเอาไว้ด้วยกัน วิถีชีวิตในชุมชนนี้เป็นการเติมเต็มความโหยหาในการยึดโยงสายสัมพันธ์ของลูกหลานกับบรรพบุรุษ เป็นตัวแทนของความเชื่อในคุณธรรมและการยึดถือจารีตประเพณีอันดีงามของคนไทยเชื้อสายจีนเหล่านี้เป็นบทบาทของชุมชนที่มีต่อสังคม   มันไม่มีมูลค่าแต่มันมีคุณค่าที่มากกว่าตัวเงิน

              ชาวชุมชนจึงมีความพยายามให้ประชาชนได้รับทราบและตระหนักถึงความสำคัญของชุมชนในหลากหลายรูปแบบ  หนึ่งในนั้นคือ  บันทึกเจริญไชย:คนจีนสยาม  ที่เปิดตัวในงานไหว้พระจันทร์ในปีนี้ด้วย