หน้าหลัก
เกี่ยวกับมูลนิธิ
วันเล็ก-ประไพ รำลึก
ติดต่อเรา
“บุรง” นกในวัฒนธรรมมลายูปาตานี
บทความโดย Najib Bin Ahmad
เรียบเรียงเมื่อ 26 พ.ค. 2559, 15:52 น.
เข้าชมแล้ว 6236 ครั้ง

 

 “บุรง” หรือ นก มีความผูกพันกับชาวมลายู ทั้งในเรื่องความบันเทิง วัฒนธรรมประเพณี และเป็นเครื่องเสริมบารมี มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยเฉพาะในหมู่บุรุษชาวมลายู การเลี้ยงนกเขา หรือนกกรงหัวจุกเป็นสิ่งที่สามารถพบเห็นกันได้อย่างแพร่หลายทีเดียว

 

มีคติความเชื่อของชาวมลายูปาตานี๑ มาแต่โบราณว่า บุรุษที่จะมี บารมี เป็นใหญ่เป็นโตนั้น ต้องมีสิ่งหนุนเสริม ๔ อย่าง คือ มีทำเลเรือนดี มีภริยาดี มีเหล็กดี และมีนกดี (Bekas Rumah, Isteri, Besi dan Burong) ทำให้ชาวมลายูปาตานีชนชั้นสูงในสมัยก่อน นอกจากที่จะเลือกเฟ้นกับ การหาทำเลเพื่อสร้างเรือน การหาภริยาที่มีศักดิ์ตระกูลที่ทัดเทียมกันแล้ว ยังต้องเสาะหาเหล็กที่เชื่อว่ามีอิทธิฤทธิ์ที่ให้คุณแก่ตนเพื่อสร้างกริชประจำตัว และท้ายที่สุดแล้วยังต้องเสาะแสวงหา “บุรง” ซึ่งก็คือนกเขาชวาที่เสียงดีๆ มาเลี้ยงที่เรือน เพื่อหนุนเสริมบารมี (ตูเวาะห์ Tuah) ไม่ว่าจะต้องเสียค่าใช้จ่ายสูงเท่าไหร่ก็ตามที

 

ในสมัยก่อน ความเชื่อในเรื่องนกของชาวมลายูปาตานี ยังมีปรากฏให้เห็นในงานประเพณีการแห่นก ซึ่งเป็นประเพณีที่จัดขึ้นเป็นครั้งคราวตามโอกาสพิเศษ โดยมากมักจะเป็นการจัดเพื่อความสนุก รื่นเริง เพื่อเฉลิมฉลองหรือต้อนรับแขกเมือง เพื่อการแสดงความคารวะ แสดงความจงรักภักดีแก่ผู้ใหญ่ที่ควรเคารพนับถือ บางทีอาจจัดขึ้นเพื่อ ความรื่นเริงในพิธีสุนัต หรือที่เรียกว่า “มาโซะยาวี” ของชนชั้นสูง

 

นกที่ชาวมลายูปาตานีนิยมใช้ในงานประเพณี มีอยู่ ๔ ตัว คือ

๑. นกฆาเฆาะซูรอ หรือนกกากะสุระ นกชนิดนี้ตามสันนิษฐานคือ “นกการเวก” เป็นนกสวรรค์ที่สวยงามและบินสูงเทียมเมฆ การ ประดิษฐ์มักจะตบแต่งให้มีหงอนสูง แตกออกเป็น ๔ แฉก นกชนิดนี้ชาวพื้นเมืองเรียกว่า “นก ทูนพลู” เพราะบนหัวมีลักษณะคล้ายบายศรี พลู และมีการทำให้แปลกจากนกธรรมดา เพราะเป็นนกสวรรค์

๒. นกฆารูดา หรือครุฑ เชื่อกันว่านกชนิดนี้มีอาถรรพ์ ผู้ทำมักเกิดอาเพศ มักเจ็บไข้ได้ป่วย จึงไม่นิยมจัดทำนกชนิดนี้ในขบวนแห่

๓. นกมือเฆาะมัส หรือนกยูงทอง มีลักษณะคล้ายกับนกฆาเฆาะซูรอ มีหงอนสวยงามเป็นพิเศษ ชาวมลายูปาตานียกย่องนกยูงทองมาก และไม่ยอมบริโภคเนื้อ เพราะเป็นนกที่รักขน การประดิษฐ์ตกแต่งรูปนกพญายูงทองนั้น จึงมีการตกแต่งที่ประณีตถี่ถ้วนใช้เวลามาก

๔. นกบุหรงซีงอ หรือนกสิงห์ มีรูปร่างคล้าย ราชสีห์ ตามคตินกนี้มีหัวเป็นนก แต่ตัวเป็น ราชสีห์ ปากมีเขี้ยวงาน่าเกรงขาม
 

ขบวนแห่นกของชาวกลันตัน มาเลเซียในอดีต


ขบวนแห่นกของชาวปาตานีในอดีต
 

ประเพณีการแห่นกของชาวมลายูปาตานี มักนิยมใช้นกฆาเฆาะซูรอ (Burung Gagak Sura) และบุหรงซีงอ (Burung Singa) มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับหัวนก “บุหรงซีงอ” ของเมืองปัตตานี๒ ซึ่งเมื่อก่อนจะถูกเก็บรักษาไว้ที่ศาลา ใกล้ๆ กับมัสยิดรายา๓ ศาลาหลังนี้นอกจากจะเป็นที่เก็บหัวนกที่ใช้ในงานราชพิธีของเจ้าเมืองปัตตานีแล้ว ยังเป็นที่เก็บหวายสำหรับโบยและเครื่องมือในการลงทัณฑ์อื่นๆ ของราชมัลของรายาอีกด้วย เล่าลือกันว่าที่ศาลาแห่งนี้ผีดุมาก ไม่มีเด็กคนไหนกล้ามาที่ศาลาแห่งนี้คนเดียว แม้ว่าจะเป็นเวลากลางวันก็ตาม สำหรับหัวนกบุหรงซีงอนี้ หลังจากที่มีการประท้วงใหญ่ที่มัสยิดกลางปัตตานีเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๘ ก็ไม่มีใครทราบว่าถูกเก็บรักษาไว้ที่ใด หรือสูญหายไปจากเมืองปัตตานีไปอยู่ในความครอบครองของใคร

 

นอกเหนือจากบุหรงซีงอและบุหรงฆาเฆาะซูรอที่ปรากฏในประเพณีแห่นกแล้ว นกอีกชนิดหนึ่งยังไปปรากฏในงานสร้างเรือของชาวมลายู โดยเฉพาะชาวกลันตันและตรังกานู คือ เรือ Perahu Tiong Mas หรือในตรังกานูเรียกว่า เรือ Prahu Sekoci ซึ่งโดยมากมักจะเป็นหัวนก Burung Merak Mas และ Burung Gagak Sura

 

เรือตียงมัส เป็นเรือที่เจ้าเมืองมลายูและข้าราชบริพารใช้ในกิจกรรมทางน้ำสำหรับประพาสเพื่อการพักผ่อนทางน้ำ โดยมากเรือชนิดนี้จะแกะสลักส่วนหัวและส่วนหางจากไม้เนื้อแข็ง เช่น ไม้ตะเคียน และระบายสีสันที่สวยงาม
 

เรือ Perahu Tiong Mas หรือ เรือ Prahu Sekoci ที่ Museum Negara Kuala Lumpur Malaysia
 

สำหรับนกอีกชนิดหนึ่งคือ ฆารูดาหรือครุฑ ไม่ปรากฏในงานประเพณีของชาวมลายูมากนัก นอกจากปรากฏในเรื่องเล่า นิทาน คำพังเพย เท่านั้น

 

ชื่อเรียกของวังเจ้าเมืองปัตตานีหรือวังจะบังติกอ จะมีชื่อเรียกอย่างไม่เป็นทางการอีกชื่อหนึ่งว่า Istana Jebak Puyoh คำว่า Jebak Puyoh นี้คือ อุปกรณ์ดักจับนกคุ่ม ไม่ทราบว่าเหตุใดวังแห่งนี้ถึงได้มีชื่อเรียกเช่นนี้

 

ใน Pantun๔ ของชาวมลายู ก็มีการกล่าวถึง Burung หรือนก อยู่หลายๆ บท เช่น

Burung merbuk terbang merlayang

Hinggap bertenggek di dahan mati

Kalau menepuk air di dulang

Nanti mercek ke muka sendiri.

หรือ

Burung Merak terbang ke laut Sampai ke laut mengangkut sarang

Sedangkan bah kapar tak hanyut

Inikan pula kemarau panjang.

และ

Daun selalsih di Teluk Dalam Batang kapas Lubuk Tempurung

Saya upama si burung balam Mata terlepas badan terkurung.

 

กรงดักนกคุ่ม (ภาพจากพิพิธภัณฑ์ท้องถิ่นขุนละหารประชาเชษฐ์)
 

บุรงยังไปเกี่ยวข้องแม้กระทั่งในงานศิลปะของศาสตราวุธ คือ กริชสกุลช่างปาตานีชนิดหนึ่งคือ กริชนกพังกะ หรือ Keris Tajong ซึ่ง เป็นกริชที่แกะด้ามในรูปลักษณะกึ่งนกกึ่งอสูร ซึ่งกริชประเภทนี้ถือว่า เป็นกริชที่มีทั้งความสวยงามและน่าเกรงขามมากทีเดียว และเป็นกริชที่ปรากฏในงานของสกุลช่างกริชปาตานีเท่านั้น โดยที่ไม่ปรากฏการแกะหัวกริชลักษณะนี้ในกริชสกุลอื่นๆ ทั้งในคาบสมุทรมาเลย์และชวา

ปัจจุบัน ประเพณีของชนชั้นสูงที่เกี่ยวข้องกับบุรงหรือนกของชาวมลายูปาตานี ได้สูญหายไปจากการใช้งานในความเชื่อของชาวมลายู ปาตานีไปหมดแล้ว ประเพณีการแห่นกยังคงมีให้เห็นอยู่บ้างในงานที่จัดแสดงทางวัฒนธรรมที่จัดขึ้นโดยภาครัฐ แต่การใช้งานในวัฒนธรรมประเพณีจริง เป็นสิ่งที่ไม่สามารถที่จะหาดูได้อีกแล้ว

 

สิ่งที่ยังคงหลงเหลือในวิถีชีวิตของคนมลายูปาตานีในเรื่อง “นก” ก็คงจะมีแต่การเลี้ยงนกเขาชวาและนกกรงหัวจุกอยู่เท่านั้น นกเขา ใหญ่หรือที่เรียกในภาษามลายูว่า Burung Kukur ก็แทบจะสูญหายไป ไม่มีคนนิยมเลี้ยงเหมือนเมื่อ ๔๐ กว่าปีก่อน ส่วนนกเขาชวายังคงมีการเลี้ยงอยู่ไม่น้อย มีการจัดการแข่งขันนกเขาชวาในระดับอาเซียนอยู่ทุกปีที่จังหวัดยะลา แต่ที่ได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นมากในระยะ ๒๐ ปีที่ผ่านมาก็คือนกกรงหัวจุก ซึ่งเป็นนกที่ได้รับความนิยมในหมู่ชาวมลายูปาตานีระดับกลาง มากกว่านกเขาชวาที่นิยมในหมู่ชาวมลายูที่มีสถานะภาพทางสังคมที่สูงกว่าเหมือนเช่นในอดีต.....

 

การแข่งขันนกเขาชวาเสียงอาเซียน ที่จังหวัดยะลา
 

อัพเดทล่าสุด 26 พ.ค. 2559, 15:52 น.
บทความในหมวด
ที่ตั้งมูลนิธิ ๓๙๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทรศัพท์ ๐-๒๒๘๑-๑๙๘๘ , ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐
อีเมล์ Vlekprapaifoundation@gmail.com
                    
Copyright © 2011 lek-prapai.org | All rights reserved.