หน้าหลัก
เกี่ยวกับมูลนิธิ
วันเล็ก-ประไพ รำลึก
ติดต่อเรา
แหล่งดินเผาคลองรำพัน บ้านเตาหม้อ
บทความโดย จารุวรรณ ด้วงคำจันทร์
เรียบเรียงเมื่อ 7 พ.ย. 2560, 14:07 น.
เข้าชมแล้ว 637 ครั้ง

ขั้นตอนการทำเครื่องปั้นดินเผาของโรงงานเจริญชัยดินเผา บ้านเตาหม้อ

 

แหล่งดินเผาคลองรำพัน บ้านเตาหม้อ

จากการลงสำรวจพื้นที่ในภูมิภาคตะวันออก โดยเฉพาะในจังหวัดจันทบุรี ได้พบกับโอ่งมังกรซึ่งเป็นภาชนะรองน้ำฝนที่มีกันอยู่แทบทุกบ้าน ด้วยลักษณะของสภาพแวดล้อมที่มีคลองอยู่จำนวนหลายสายที่สามารถเชื่อมต่อกันและสามารถออกทางทะเลได้ ในอดีตคลองต่างๆ นี้เคยเป็นเส้นทางการคมนาคมสายหลักของชาวบ้าน ทั้งการขนส่งสินค้า การเดินทาง รวมไปถึงการทำมาหากินที่แม่น้ำลำคลองเป็นแหล่งอาหารที่สำคัญอีกทั้งยังเป็นหัวใจหลักในการดำเนินชีวิตของผู้คนริมคลอง

 

โอ่งมังกรที่พบที่เตาเผาของเจริญชัยดินเผา

 

การรองน้ำฝนเพื่อการอุปโภค บริโภคเป็นอีกหนึ่งในภูมิปัญญาของชาวบ้านที่มีมาอย่างยาวนาน เพราะน้ำในคลองไม่สามารถใช้ดื่มได้ ซึ่งบางคลองเป็นน้ำกร่อย “โอ่ง” จึงเป็นภาชนะสำคัญที่ขาดไม่ได้ของชาวบ้านในพื้นที่ชายฝั่งทะเล ที่วัดโขมง อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี ปรากฏพบว่ามีโอ่งมังกรใบหนึ่งเขียนด้วยตัวหนังสือไทย ความว่า “นายปล่ำ เปรมชนม์..” แสดงให้เห็นว่าเป็นโอ่งที่มีการสั่งทำขึ้นมาโดยเฉพาะ จึงตั้งข้อสันนิษฐานว่าในแถบบริเวณใกล้เคียงนั้นต้องมีแหล่งเตาเผาอยู่

 

ภายในเตาเผาของเจริญชัยดินเผา

 

จากการสัมภาษณ์คุณตาหยิม เพชรแก้ว    อดีตเจ้าของเรือขนส่งสินค้าและเดินเรือโดยสารคลองโขมง มีการนำสินค้าต่างๆ ไปขายยังกรุงเทพฯและกล่าวถึงแหล่งเตาเผาบ้านตาหม้อ คลองรำพัน ว่า “ตอนบรรทุกของกลับมาจากตลาดน้อยก็มีของพวกเกลือ ปูนซีเมนต์ ของที่จำเป็น คือพวกปุ๋ยกากปลา  บางคนก็เอาตู้ไม้จากกรุงเทพฯ หม้อดิน เตาดิน มาขาย ส่วนโอ่งนั้นไม่ได้เอามาเพราะแถวเตาหม้อมีโรงปั้นโอ่ง ที่ปั้นกันมานานแล้ว เป็นคนจีนมีโรงงานปั้น ตอนนี้ก็ยังอยู่ แถววัดญวนลงมาหน่อยมีโรงปั้นใหญ่ๆ คริสต์ท่าศาลา สมัยก่อนมีเรือออกมา..”

 

การทำกระถางของเจริญชัยดินเผา

 

จากข้อมูลการขุดค้นแหล่งเรือจมที่หน้าเกาะทะลุ อำเภอเมือง จังหวัดระยอง ของงานโบราณคดีใต้น้ำ กองโบราณคดี กรมศิลปากร เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๓๔  ณ ความลึก ๕๐ ฟุต พบตัวเรือฉลอม ยาว ๑๐ - ๑๒ เมตร กว้าง ๔.๐ - ๔.๕ เมตร อยู่ในสภาพที่สมบูรณ์ประมาณร้อยละ ๖๐ มีเครื่องปั้นดินเผาที่พบอยู่ในเรือ ได้แก่ 

 

๑.โอ่งน้ำซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนมาก ขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๕๘ - ๖๔ เซนติเมตร เป็นภาชนะเนื้อแกร่ง ดินสีเหลืองนวล เคลือบสีเหลืองแกมเขียวอ่อน ประทับตราสามแบบคือ ลายมังกรอยู่ในกรอบลูกฟัก มีอักษรไทยกำกับว่า “มุ่งฮวด” ลายม้าบิน มีอักษรไทยกำกับว่า ตราม้าบิน และลายกวางเหลียวหลังอยู่ภายในวงกลม ไม่มีตัวอักษรกำกับ 

 

๒.ไหปากแคบ ขนาดกลางและขนาดเล็ก เส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๙ - ๒๙ เซนติเมตร สูง ๒๗.๔ - ๓๓.๖ เซนติเมตร เป็นดินสีเหลืองแกมเทาเข้ม เผาไฟแกร่งมาก ตรงคอไม้รอยประทับอักษรไทยและจีนว่า “ มุ่งฮวด”

 

๓. อ่างขนาดเล็ก เส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๓.๗ - ๑๖.๐ เซนติเมตร เนื้อดินแกร่ง สีเหลืองนวล ไม่มีลวดลายตกแต่ง 

 

๔.ภาชนะรองขาตู้กับข้าว เส้นผ่าศูนย์กลาง ๑๕.๔ - ๑๗.๓ เซนติเมตร สูง ๗.๕ - ๙.๑ เซนติเมตร เนื้อดินแกร่งมาก สีเหลืองนวล เคลือบสีเหลืองแกมเขียวอ่อน ไม่มีลวดลายประดับ

 

จากการสำรวจเครื่องปั้นดินเผาที่มีเครื่องหมาย “มุ่งฮวด” ตราม้าบิน พบว่าแหล่งผลิตอยู่ที่หมู่ ๒ บ้านเตาหม้อ ตำบลรำพัน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี ซึ่งเล่ากันว่าทำมาตั้งแต่สมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นจนถึงปัจจุบัน 

บ้านเตาหม้อ ตำบลรำพัน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี 

 

แหล่งเตาเผาบ้านเตาหม้อ

บ้านเตาหม้อ ตำบลรำพัน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี เป็นแหล่งผลิตเครื่องปั้นดินเผาที่มีมาอย่างยาวนานกว่า ๑๐๐ ปี ราวสมัยรัชกาลที่ ๕ มีชาวจีนแคะกลุ่มหนึ่งอพยพจากตำบลปังโคย มณฑลกวางตุ้ง ซึ่งถือได้ว่าเป็นเมืองที่มีการทำเครื่องปั้นดินเผามากแห่งหนึ่งในจีน มาตั้งรกรากที่บริเวณริมคลองรำพัน โดยช่างคนแรกที่ริเริ่มการปั้นโอ่งชื่อ นายแปะสุน ต่อมามีนายก้วน แซ่ตั้ง ซึ่งเป็นช่างจากเมืองจีนอยู่แล้วได้ย้ายตามเข้ามา ในระยะหลังจึงมีญาติพี่น้องชาวจีนตามเข้ามาเป็นกลุ่มใหญ่

 

แหล่งดินเหนียวในอำเภอท่าใหม่ที่ใช้เป็นวัตถุดิบหลักในการทำเครื่องปั้นดินเผา ได้แก่ ดินเหนียวบ้านสิ้วในเขตอำเภอท่าใหม่ซึ่งปนทรายหยาบ และดินเหนียวรำพัน เหตุนี้ช่างจีนกลุ่มนี้จึงเลือกอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานบริเวณดังกล่าวเนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มีชัยภูมิที่ตั้งเหมาะกับการประกอบอาชีพการทำเครื่องปั้นดินเผา และมีทำเลฮวงจุ้ยดี โดยมีด้านหน้าเป็นน้ำและด้านหลังเป็นภูเขาตามความเชื่อของจีน

 

บ้านเตาหม้อมีผู้คนอยู่อาศัยรวมอยู่หลากหลายกลุ่ม ทั้งจีนแคะที่นับถือศาสนาพุทธและศาสนาคริสต์ รวมไปถึงคนจีนที่มาจากเวียดนาม   มีโบสถ์นักบุญฟรังซิสเซเวียร์ และสุสานที่ท่าศาลา ซึ่งภายในสุสานประกอบไปด้วยผู้คนที่เป็นทั้งจีนและเวียดนามที่นับถือศาสนาคริสต์ฝังอยู่

 

โอ่งจากเจริญชัยดินเผา

 

เจริญชัยดินเผาหรือ โอ่งตราปู (อันฮวดเส็ง)

เจริญชัยดินเผาซึ่งในอดีตเป็นโอ่งที่มีตราปูเป็นสัญลักษณ์ของเตาเผาและมีชื่อภาษาจีนว่า “อันฮวดเส็ง”  ระยะหลังจึงเปลี่ยนมาเป็นชื่อ “เจริญชัยดินเผา” เป็นร้านเดียวจาก ๖ โรงผลิตโอ่งที่หลงเหลืออยู่ในพื้นที่คลองรำพัน เพราะโรงงานอื่นๆ ได้โยกย้ายเปลี่ยนแปลงอาชีพกันไป

 

เตาเผาเจริญชัยเริ่มรุ่นแรกโดยมีนายเปี้ยง แซ่ตัน เป็นชาวจีนแคะเข้ามาเป็นช่างปั้นอยู่ในโรงงานผลิตโอ่งที่บ้านเตาหม้อ หลังจากนั้นเมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๔๘๘ นายฮับ ซึ่งเป็นลูกชายได้สืบทอดวิชาและเริ่มเปิดกิจการเป็นของตนเองขึ้น

 

โอ่งตราปู (อันฮวดเส็ง)

 

โอ่งตรากระต่าย "อันฮวดเส็ง"

 

จากการสัมภาษณ์คุณพวรรณ ตันเจริญชัย สะใภ้ผู้ดูแลกิจการต่อจากครอบครัวสามีในพื้นที่บ้านเตาหม้อเล่าว่าส่วนตนเองนั้นเป็นคนจีนที่นับถือศาสนาคริสต์และแต่งงานกับสามีซึ่งเป็นคนจีนที่นับถือศาสนาพุทธ บ้านเดิมที่อยู่ห่างกันไม่ไกลนัก สมัยพ่อ แม่ ก็มีโรงปั้นโอ่งเช่นกันโดยมีสัญลักษณ์คือตรากระต่าย แต่เลิกกิจการไปนานมากแล้ว

 

ในอดีตการค้าโอ่งมีการขนส่งทางเรือเป็นหลักตั้งแต่ที่เป็นเรือแจวจนมาเป็นเรือเครื่องในระยะหลัง ล่องไปขายตามปากน้ำและแถบชายฝั่งทะเลตะวันออกตั้งแต่จันทบุรี ประแส แกลง บ้านเพ ระยอง รวมถึงตราดและกรุงเทพฯ

 

ในระยะแรกเป็นการปั้นโอ่งแบบเรียบไม่มีลวดลาย ในระยะหลังจึงได้ทำพิมพ์ทับและแบบลายนูนเป็นลายมังกรและสัตว์ต่างๆ ซึ่งเป็นมงคลตามความเชื่อของจีน รวมถึงโอ่งเขียวไข่กาและโอ่งสีครามที่ผสมสีแบบพิเศษโดยช่างฝีมือของโรงงาน

 

โอ่งเขียวลายมงคลต่างๆ จากฝีมือของช่างเจริฐชัยดินเผา

 

ความแตกต่างของโอ่งแบบเดิมกับที่พบในปัจจุบันนั้นคือโบราณจะปากเล็กก้นเล็ก เวลาเข้าเตาจะเทินปากกับก้นได้พอดี ไม่อ้วนเหมือนโอ่งที่พบในปัจจุบันซึ่งเป็นโอ่งที่นำเข้ามาจากจังหวัดราชบุรี

 

ผลิตภัณฑ์ถ้วยรองน้ำยางเจริญชัยดินเผา

 

ถ้วยรองน้ำยางกลายเป็นผลิตภัณฑ์ที่ขายดีที่สุดของโรงงานในเวลานี้ ขั้นตอนการทำนั้นเป็นการขึ้นรูปถ้วยยางด้วยแป้นหมุน ซึ่งกระบวนการปั้นนี้สามารถทำได้คนเดียว เฉลี่ย ๓๐๐ ใบต่อวัน ต่อคน จากนั้นใช้วิธีการผึ่งแห้งและรออบด้วยเตาเผาขนาดใหญ่ของโรงงาน ซึ่งปัจจุบันเหลือเพียงเตาใหญ่เตาเดียวที่ใช้งาน ด้วยพื้นที่แถบภาคตะวันออกมีการปลูกยางเป็นจำนวนมาก จึงทำให้สินค้าเป็นที่ต้องการของกลุ่มเป้าหมายในปัจจุบันและมีราคาไม่แพงมากนัก หากแต่ในอดีตพบภาพเก่าที่ใช้ถ้วยตราไก่ที่ถูกใช้เป็นภาชนะรองน้ำยางมาก่อน

 

ถ้วยตราไก่ที่ใช้รองน้ำยางในอดีต ขอบคุณภาพจาก http://collections.lib.uwm.edu/digital/collection/agsphoto/id/10795/rec/44

 

ถ้วยตราไก่รองน้ำยาง

 

ในปัจจุบันเจริญชัยดินเผาได้ยกเลิกการปั้นโอ่งไปแล้วเนื่องจากไม่มีช่างฝีมือที่ทำการผลิตโอ่ง ผลิตภัณฑ์ของโรงงานในปัจจุบันมีเพียงกระถาง และถ้วยรองน้ำยางเป็นหลัก โอ่งมังกรที่ร้านขายในปัจจุบันนำเข้ามาจากราชบุรีทั้งสิ้น ซึ่งหากเทียบเคียงอายุของการริเริ่มกิจการปั้นโอ่งมังกรนั้นที่ราชบุรีเพิ่งเริ่มมีช่วงปี พ.ศ. ๒๔๗๖ นี้เอง.

 

อ้างอิง

ภรดี พันธภากร.การศึกษาเทคโนโลยีเครื่องปั้นดินเผาแหล่งจันทบุรี.คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพา.๒๕๕๒

สายัญ ไพรชาญจิตร์และบุรณี บุรณศิริ.โบราณคดีสีคราม ๔ : รายงานเบื้องต้นการสำรวจและขุดค้นแหล่งเรือเกาะทะลุ อำเภอเมือง จังหวัดระยอง และการจัดการอบรมหลักสูตรโบราณคดีใต้น้ำระดับกลาง กุมภาพันธ์ – เมษายน ๒๕๓๔.กรมศิลปากร

 

สัมภาษณ์

นายหยิม เพชรแก้ว อายุ ๘๓ ปี  ตำบลโขมง อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี

นางพวรรณ  ตันเจริญชัย เจริญชัยดินเผา ตำบลรำพัน อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี

อัพเดทล่าสุด 17 พ.ย. 2560, 14:07 น.
บทความในหมวด
ที่ตั้งมูลนิธิ ๓๙๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทรศัพท์ ๐-๒๒๘๑-๑๙๘๘ , ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐
อีเมล์ Vlekprapaifoundation@gmail.com
                    
Copyright © 2011 lek-prapai.org | All rights reserved.