หน้าหลัก
เกี่ยวกับมูลนิธิ
วันเล็ก-ประไพ รำลึก
ติดต่อเรา
ตรอกสะพานยาว ไกรฑามาตย์ และภิรมย์<br> ในละแวกวัดจักรวรรดิถึงวัดบพิตรพิมุข
บทความโดย พรพิมล เจริญบุตร
เรียบเรียงเมื่อ 7 ธ.ค. 2558, 20:59 น.
เข้าชมแล้ว 2395 ครั้ง

 

แผนที่ตำบลสำเพ็ง ร.ศ. ๑๒๐ ตำแหน่งในภาพคือ (๑) สะพานยาววัดจักรวรรดิ (๒) วัดจักรวรรดิราชาวาส (๓) บ้านพระยาประสิทธิ์ศัลยการ (สะอาด สิงหเสนี) (๔) บ้านพระยาอนุชิตชาญไชย (สาย สิงหเสนี) (๕) บ้านพระภิรมย์ภักดี (ชม เศรษฐบุตร) (๖) สะพานยาววัดบพิตรพิมุข และ (๗) วัดบพิตรพิมุข


            ชื่อตรอกซอยที่เอ่ยถึงนี้อยู่ในเขตสัมพันธวงศ์และอยู่บริเวณริมน้ำเจ้าพระยาเหมือนกัน โดยเริ่มจากท่าจักรวรรดิเลียบไปตามซอยทรงวาด ๑ จรดกับถนนจักรวรรดิตรงวัดบพิตรพิมุข แม้ปัจจุบันสภาพพื้นที่จะเปลี่ยนแปลงตามความเจริญของบ้านเมือง แต่ความน่าสนใจของตรอกสะพานยาว ซอยไกรฑามาตย์ และซอยภิรมย์นั้น เมื่อดูในแผนที่ตำบลสำเพ็ง ที่ตีพิมพ์เมื่อ ร.ศ. ๑๒๐ (พ.ศ. ๒๔๔๔) ร่วมกับเอกสารที่มีการกล่าวถึงสภาพพื้นที่ในอดีตและบุคคลซึ่งเคยมีนิวาสถานอยู่ในย่านนี้ ทำให้พอจะเชื่อมโยงถึงที่มาของชื่อบ้านนามเมืองทั้งสามได้ จึงขอรวบรวมมาเล่าสู่กันฟัง...

 

ตรอกสะพานยาวกับวัดจักรวรรดิ

ตรอกสะพานยาวแห่งนี้มีความเกี่ยวข้องกับวัดจักรวรรดิอย่างไร?

เมื่อดูแผนที่ตำบลสำเพ็ง ที่ตีพิมพ์เมื่อ ร.ศ. ๑๒๐ โดยนายสอน เป็นผู้เขียน จะเห็นภาพของ สะพานยาว ซึ่งเป็นที่มาของชื่อตรอกในปัจจุบันอย่างชัดเจน  สะพานแห่งนี้ในแผนที่ทอดข้ามคลองวัดสามปลื้ม จากวัดจักรวรรดิเลียบคลองลงไปยังแม่น้ำเจ้าพระยาที่ท่าวัดสามปลื้มหรือท่าวัดจักรวรรดิ ซึ่งสอดคล้องกับบันทึกของพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร (ก๊าด วัชโรทัย มีชีวิตอยู่ในช่วง พ.ศ. ๒๔๓๙-๒๕๑๘) ที่พิมพ์ใน หนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร มวม. ปช. ทจว. ณ เมรุหน้าพลับพลาราชอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑๐ เดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๙  ตอนหนึ่งได้ให้ภาพเกี่ยวกับบ้านของท่านเจ้าคุณฯ ที่บริเวณสะพานยาววัดจักรวรรดิและลักษณะพื้นที่ใกล้เคียง ตลอดจนสภาพวิถีชีวิตเมื่อร้อยกว่าปีก่อนไว้อย่างน่าสนใจ

"ทบทวนความจำเมื่อเด็กๆ เข้าใจว่าอายุคงจะได้ หก เจ็ด ขวบ หนีไฟไหม้จากตึกคุณพ่อสร้างใหม่ ตรงศาลาเฉลิมกรุงเดี๋ยวนี้ ผ่านประตูสะพานหันไปพักอยู่ที่บ้านเก่าสะพานยาว จักรวรรดิ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่ง คุณย่าได้รับมรดกจากท่านเจ้าพระยายมราช (แก้ว สิงหเสนี) ผู้เป็นบิดา ตึกที่ถูกไฟไหม้ทางราชการขอซื้อไป จำเป็นต้องขายให้

"บ้านที่มาอยู่ใหม่นี้เป็นเรือนฝากระดานชั้นเดียวแบบโบราณ ฝาประคน เสาใหญ่ มีห้าห้อง อยู่ริมคลองซึ่งทะลุไปออกสะพานยาว วัดบพิตรภิมุข ได้มีบันไดลงน้ำสองทาง ด้านตะวันออกกับตะวันตก...

"คลองหน้าบ้านด้านตะวันออกลงทิศใต้ไปตามสะพานยาว จักรวรรดิ ออกแม่น้ำเจ้าพระยาไปทางเหนือไปทะลุคลองโอ่งอ่างได้ ทางด้านใต้ไปออกสะพานยาว วัดบพิตรภิมุข และออกคลองโอ่งอ่างได้เช่นกัน ในลำคลองมีเรือ ก๋วยเตี๋ยว ขนม และผลไม้ต่างๆ มาขายเป็นประจำ ถึงฤดูเดือนสิบเอ็ด เดือนสิบสองก็ได้เล่นพายเรือกันอย่างสนุก และเมื่อถึงคราวก็มีตัวสงกรานต์ สีเขียว แดง ว่ายตามผิวน้ำ ตามปกติมีปลาเสือ ปลากะทุงเหว แหวกว่ายตามสบายโดยไม่มีใครรบกวน ก๋วยเตี๋ยวเรือเป็นชาวจีนทั้งนั้น ส่วนขนมเป็นพวกบ้านญวนขาย ข้าวเกรียบอ่อน ทองม้วน เป็นประจำเหมือนกัน นอกจากนี้ก็มีเรือชาวสวนขายผลไม้ต่างๆ ตามฤดูกาล

"ที่ริมคลองทั้งสองฟากเป็นป่าชายเลนบางแห่งก็มีต้นลำพูขึ้น แทงหน่อเหนือเลน มีปลาตีน ว่ายไปมา มีต้นเหงือกปลาหมอบางแห่ง เวลาค่ำคืนที่ต้นลำพูก็มีแสงตัวหิ่งห้อยวูบวาบอยู่เป็นบรรยากาศริมคลองสมัยก่อน น้ำในลำคลองไหลขึ้นลงตามกระแสน้ำในแม่น้ำเจ้าพระยา ในฤดูน้ำจะแลเห็นตัวสงกรานต์คล้ายไส้เดือนตัวสั้นๆ สีเขียว แดง และสีอื่นๆ ว่ายไปมาอยู่ผิวน้ำ มีปลาเสือและปลากะทุงเหวแหวกว่ายเป็นแห่งๆ ไป"

จากบันทึกของท่านเจ้าคุณฯ นอกจากสะพานยาววัดจักรวรรดิแล้ว ที่วัดบพิตรพิมุขก็มีสะพานยาวเช่นเดียวกัน ซึ่งในบริเวณนี้เคยมีคลองเป็นเส้นทางสัญจรทางน้ำและเชื่อมทะลุระหว่างคลองวัดสามปลื้มกับคลองโอ่งอ่างได้ เมื่อมีการถมคลองให้กลายเป็นถนนในเวลาต่อมา จึงเป็นเหตุให้สะพานยาววัดจักรวรรดิ สะพานยาววัดบพิตรพิมุข และสภาพพื้นที่ที่ปรากฏในแผนที่ตำบลสำเพ็ง ร.ศ. ๑๒๐ และในบันทึกของพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียรเปลี่ยนแปลงไปจนหมดสิ้น ปัจจุบันจึงเหลือเพียงชื่อ "ตรอกสะพานยาว" ไว้เป็นอนุสรณ์เท่านั้น

 

ซอยไกรฑามาตย์ กับ "สกุลสิงหเสนี"

            "สกุลสิงหเสนี" มีความสัมพันธ์กับพื้นที่บริเวณนี้อย่างไร?

เมื่อดูใน แผนที่ตำบลสำเพ็ง ร.ศ. ๑๒๐ จะเห็นว่ามีการระบุชื่อเจ้าของที่ดินสกุลสิงหเสนีไว้หลายท่าน ทั้งพระยาอนุชิตชาญไชย (สาย สิงหเสนี) พระยาประสิทธิ์ศัลยการ (สะอาด สิงหเสนี) นิ่ม บุตรเจ้าพระยายมราช (แก้ว สิงหเสนี) นับเป็นอาณาเขตที่กว้างขวางมาก ส่วนซอยไกรฑามาตย์จะมีความเกี่ยวข้องกันอย่างไร?  ใน หนังสือเรื่องสายสกุลสิงหเสนี พิมพ์เป็นบรรณาการในงานพระราชทานเพลิงศพ นางสาวจวงจันทร์ สิงหเสรี ป.ภ.,ท.ช. ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันอังคารที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๕๔๑ ได้รวบรวมประวัติบุคคลสำคัญของตระกูลเอาไว้ ทำให้เห็นถึงความเชื่อมโยงอันเป็นที่มาของชื่อซอยได้ไม่มากก็น้อย

ปัจจุบันซอยไกรฑามาตย์ที่ว่านี้ อยู่ในบริเวณที่เคยเป็นที่ตั้งบ้านเรือนของพระยาอนุชิตชาญไชย (สาย) บุตรพระยาเพชรฎา (ดิศ สิงหเสนี) กับคุณหญิงนุ่ม ท่านเจ้าคุณฯ เป็นน้องชายร่วมบิดามารดาเดียวกับมหาอำมาตย์ตรี นายพันตรีพระยาไกรโกษา (ทัด สิงหเสนี) และเป็นหลานปู่ของท่านเจ้าพระยายมราช (แก้ว) จึงพอจะอนุมานได้ว่าลูกหลานของท่านเจ้าพระยายมราช (แก้ว) นั้น เคยมีนิวาสถานอยู่ในบริเวณที่ปรากฏในแผนที่ตำบลสำเพ็ง ร.ศ. ๑๒๐ ซึ่งต่อมาบุตรชายของพระยาไกรโกษา (ทัด) กับนางสมบุญ สิงหเสนี ได้รับบรรดาศักดิ์และราชทินนามเป็น พ.ต. หลวงไกรธามาตย์ (ถนอม สิงหเสนี) ซึ่งชื่อ ซอยไกรฑามาตย์ พ้องกับราชทินนาม แม้จะเขียนต่างกันบ้างก็ตาม ส่วนจะยืนยันว่าหลวงไกรธามาตย์เคยมีบ้านเรือนอยู่ในซอยนี้หรือไม่ ยังเป็นเรื่องที่ต้องค้นคว้าเพิ่มเติมต่อไป

 

ซอยภิรมย์ นิวาสถานเดิมของพระยาภิรมย์ภักดี

          หากเอ่ยถึงพระยาภิรมย์ภักดี (บุญรอด เศรษฐบุตร) เชื่อว่าหลายท่านคงเคยได้ยินชื่อนี้บ่อยๆ เพราะท่านเป็นผู้ให้กำเนิดเบียร์สิงห์และบริษัทบุญรอดบริวเวอรี จำกัด เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๖ นับเป็นโรงผลิตเบียร์แห่งแรกในประเทศไทย

ตามประวัติใน หนังสือประวัติเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ พระยาภิรมย์ภักดี และประวัติโรงเบียร์ โชคชาตาในชีวิตที่พอใจ ท่านเจ้าคุณฯ เกิดเมื่อวันที่ ๑๓ ตุลาคม ๒๔๑๕ ที่บ้านปลายสะพานยาววัดบพิตรพิมุข (วัดเชิงเลน) หรือซอยภิรมย์ในปัจจุบัน หากดูในแผนที่ตำบลสำเพ็ง ร.ศ. ๑๒๐ จะมีการระบุชื่อเจ้าของที่ดิน คือพระภิรมย์ภักดี (ชม เศรษฐบุตร) ไว้อย่างชัดเจน โดยท่านเจ้าคุณฯ เป็นบุตรชายคนโตของพระภิรมย์ภักดี (ชม) และนางมา เศรษฐบุตร สาเหตุที่ท่านบิดาให้ชื่อว่า "บุญรอด" เพราะสมัยยังเป็นเด็กค่อนข้างซน ชักว่าวถอยหลังจนตกสะพานยาวหัวปักเลน แต่มีคนช่วยขึ้นมาได้ และได้เรียนหนังสือกับท่านบิดาจนอายุได้ ๑๑ ปี จึงไปเรียนกับพระอาจารย์เนียม วัดบพิตรพิมุข และฝึกหัดวาดเขียนกับหลวงฤทธิ์ฯ ที่บ้านสะพานยาววัดจักรวรรดิ

ในปี พ.ศ. ๒๔๓๓ ท่านเจ้าคุณฯ รับราชการครู สอนอยู่ที่โรงเรียนสุนันทาลัยก่อนจะย้ายไปสอนที่โรงเลี้ยงเด็กอนาถาของพระอัครชายาเธอพระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ กรมขุนสุทธาสินีนาฎ พระอัครชายาในรัชกาลที่ ๕  ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๓๖ ทำงานที่ห้างกิมเซ่งหลีของนายอากรเต็ง (หลวงอุดรภัณฑ์พานิช) มีหน้าที่โต้ตอบจดหมายภาษาอังกฤษ จากนั้นลาออกไปทำงานที่ห้างเด็นนิมอตแอน์ดิซัน ของมิสเตอร์ เอ. เย. ดิกซัน (A.J. Dickson) ในปี พ.ศ. ๒๔๔๐  ทำหน้าที่แปลหนังสือ คิดบัญชีพิกัดไม้ซุงหน้าไม้ และตรวจดูแลโรงเลื่อยจักร จนปี พ.ศ. ๒๔๔๗ จึงเริ่มทำกิจการค้าไม้ โดยซื้อไม้ซุงจากห้างกิมเซ่งหลีส่งขายตามโรงเลื่อยในคลองบางหลวง บางลำพู และซื้อไม้เหลี่ยม ไม้ตับ ส่งขายให้ห้างเด็นนิมอตแอน์ดิซัน มิสกลัก และสยามฟอเรส  ในปี พ.ศ. ๒๔๕๓ ได้ทำกิจการเดินเรือโดยสารในแม่น้ำเจ้าพระยาระหว่างตลาดพลูกับท่าราชวงศ์ โดยร่วมทุนกับพระโสภณเพ็ชรรัตน (กิ โสภโณดร) และนายอากรติดหยู เจ้าของท่าตลาดพลู ซึ่งในอีกสามปีต่อมาได้จดทะเบียนในชื่อ "บริษัทบางหลวง จำกัด" ขยายกิจการเพิ่มเรือยนต์และรับส่งผู้โดยสารในเส้นทางอื่น

ปี พ.ศ. ๒๔๕๔ ท่านเจ้าคุณฯ ได้รับยศเป็นนายหมวดตรีและเป็นนายเรือตรีเสือป่า และได้รับพระราชทานสัญญาบัตรเป็นหลวงภิรมย์ภักดี สืบราชทินนามตามบิดา ถือศักดินา ๔๐๐ ไร่  ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๕๖ ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นเบญจมาภรณ์มงกุฎไทย และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็นพระภิรมย์ภักดี ถือศักดินา ๘๐๐ ไร่ในปี พ.ศ. ๒๔๕๙  และได้เลื่อนบรรดาศักดิ์เป็น "พระยา" เมื่อวันที่ ๑ มกราคม ๒๔๖๗ ในงานเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากนี้ท่านเจ้าคุณฯ ยังเป็นผู้มีความรู้ความสามารถในการแต่ง (๑) ตำราหน้าไม้สำเร็จ และ (๒) ตำนานว่าวพนัน ตำราผูกว่าว วิธีชักว่าว และการเล่นว่าวต่อสู้กันในอากาศ โดยพิมพ์ออกจำหน่ายครั้งแรกในปี พ.ศ. ๒๔๖๔

ท่านพระยาภิรมย์ภักดี (บุญรอด) ถึงแก่อนิจกรรมเมื่อปี พ.ศ. ๒๔๙๓ เมื่ออายุได้ ๗๘ ปี และนามของท่านเจ้าคุณฯ ยังปรากฏเป็นชื่อซอยและชุมชนภิรมย์จนถึงทุกวันนี้

 

 

บริเวณทางเข้าซอยไกรฑามาตย์ ปัจจุบันพื้นที่ด้านในจรดริมน้ำเจ้าพระยาเป็นที่ตั้งของอาคารต่างๆ


 

พระยาภิรมย์ภักดี (บุญรอด เศรษฐบุตร) ผู้ให้กำเนิดเบียร์สิงห์และบริษัทบุญรอดบริวเวอรี จำกัด เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๗๖ (ภาพจาก วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี)

 

แผ่นโฆษณาเบียร์ตราว่าวปักเป้าและตราสิงห์ พ.ศ. ๒๔๗๙ (ภาพจาก วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี)

 

ตำนานว่าวพนัน ตำราผูกว่าว วิธีชักว่าว และการเล่นว่าวต่อสู้กันในอากาศ แต่งโดย พระยาภิรมย์ภักดี (บุญรอด เศรษฐบุตร (ภาพจาก วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี)

 


ขอขอบคุณ คุณมาร์ค ทิพยมาบุตร

*****************

เอกสารอ้างอิง

นรนิติ เศรษฐบุตร. สู่สยามนามขจร. กรุงเทพฯ : นานมีบุ๊คส์พับลิเคชั่นส์, ๒๕๕๐.

ประวัติเจ้าพระยาวรพงษ์พิพัฒน์ พระยาภิรมย์ภักดี และประวัติโรงเบียร์ โชคชะตาในชีวิตที่พอใจ.

            กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๐๖.

แผนที่ตำบลสำเพ็ง ตีพิมพ์เมื่อ ร.ศ. ๑๒๐.

สายสกุลสิงหเสนี. พิมพ์เป็นบรรณาการในงานพระราชทานเพลิงศพ นางสาวจวงจันทร์ สิงหเสนี ป.ภ.,ท.ช. ณ

เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันอังคารที่ ๓ พฤศจิกายน ๒๕๔๑.

อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร มวม.ปช.ทจว. ณ เมรุหน้าพลับพลาราช

อิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑๐ เดือนมิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๙.

 

อัพเดทล่าสุด 25 เม.ย. 2560, 20:59 น.
บทความในหมวด
ที่ตั้งมูลนิธิ ๓๙๗ ถนนพระสุเมรุ แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพฯ ๑๐๒๐๐
โทรศัพท์ ๐-๒๒๘๑-๑๙๘๘ , ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐ โทรสาร ๐-๒๒๘๐-๓๓๔๐
อีเมล์ Vlekprapaifoundation@gmail.com
                    
Copyright © 2011 lek-prapai.org | All rights reserved.